“Abi Trabzon’dan geliyorum, hep ıslak yol, ne lastik takayım?” diye soran müşterilerimize bu soruyu hep şöyle yanıtlarız: Trabzon’da lastik seçimi, İstanbul ya da Ankara’daki seçimden farklı bir kategoridir. Orada mesele kar değil, süregelen yağış, sis ve ıslak asfalt kombinasyonudur. Yanlış lastikle bu yollarda fren mesafesi 18 metreden 27 metreye çıkabilmektedir. O 9 metre fark, soyut bir sayı değildir.
Trabzon yağışlı yol lastik seçimini doğru yapmak için önce şehrin coğrafyasını anlamak gerekmektedir. Trabzon ve çevresi Türkiye’nin en fazla yağış alan bölgelerinden biridir; yıllık ortalama 800 mm’nin üzerinde yağış almaktadır. Yollar yılın büyük bölümünde ıslak kalmakta, iç kesimlere çıkıldığında kış aylarında kar ve buz da tabloya girmektedir. Bu kombinasyon, sürücüyü hem ıslak zemin performansına hem de düşük sıcaklık esnekliğine aynı anda ihtiyaç duyan bir noktaya taşımaktadır.
Bolu Dağı geçişinde lastik ve zincir için nelere dikkat edilmeli konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; bu makalede odak tamamen Trabzon’un kendine özgü ıslak yol koşullarına yönelecektir.
Islak zemin performansı neden ayrı bir kategoridir?
Islak zeminde lastik performansı, kuru yüzey performansından tamamen farklı fizik kurallarına bağlıdır. Yağmur suyu, lastik ile asfalt arasına ince bir film tabakası oluşturmaktadır. Lastik bu filmi dışarı atmazsa araç su üzerinde kaymaya başlar; buna aquaplaning (su üstünde kayma) denmektedir. Aquaplaning’in başladığı hız, lastik diş derinliğiyle ve lastik genişliğiyle doğrudan ilişkilidir.
Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre yasal diş derinliği alt sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Yasa minimum. Gerçek fiziksel sınır farklıdır: ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testleri, 3 mm diş derinliğinin altındaki lastiklerde ıslak zeminde fren mesafesinin yeni lastiklere kıyasla yüzde 30’a kadar uzadığını göstermektedir. Yani yasal olarak trafiğe çıkabileceğiniz bir lastik, Trabzon’un sürekli ıslak yollarında yetersiz kalabilmektedir.
Sıfır bir lastiğin diş derinliği 8-9 mm arasında gelmektedir. Islak yol kullanımı için önerilen minimum değer ise 3 mm’dir. Bu eşiğin altına düşmüş bir lastikle Trabzon’da sürüş yapmak, tahminden çıkıp ölçülebilir bir risk almak anlamına gelmektedir.
AB enerji etiketi ıslak tutuş notuna nasıl bakılır?
2012’den itibaren Avrupa Birliği zorunlu hale getirdiği AB enerji etiketi, lastik kutusunun üzerinde üç temel performans parametresini göstermektedir: yakıt verimliliği, ıslak tutuş ve dış gürültü. Islak tutuş notu A’dan E’ye kadar sıralanmaktadır; A en iyi, E en düşük performansı ifade etmektedir.
Trabzon gibi sürekli yağışlı bir coğrafyada bu notun A veya B olması tercih edilmelidir. C notu orta segment araçlar için kabul edilebilir olsa da Trabzon’un iç kesimlerine, Of’a veya Çaykara’ya çıkıldığında bu performans farkı kendini somut biçimde hissettirmektedir. Tezgâh başında sık duyduğumuz şudur: “Etikete bakmıyordum, markaya bakıyordum.” Oysa aynı markanın farklı modelleri arasında ıslak tutuş notu A ile C arasında değişebilmektedir.
Trabzon için dört mevsim mi, yoksa kış lastiği mi doğru seçimdir?
Trabzon sürücüleri bu soruyla çok sık karşılaşmaktadır. Sahil şeridinde yıl boyu sıcaklık nadiren 0 derecenin altına düşmektedir; ancak iç kesimler farklı bir hikâye anlatmaktadır. Maçka, Sürmene iç yolları ve Zigana Geçidi kış aylarında -10 dereceye kadar inmektedir.
7 derecenin altında yaz lastikleri sertleşmektedir. Bu fiziksel bir gerçektir. Sertleşen lastik, ıslak asfaltı kavrayamamaktadır; diş derinliği yeterli olsa bile lastik bileşiminin sağladığı esneklik ortadan kalkmaktadır.
KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) verilerine göre Zigana Geçidi’nde kış aylarında lastik kaynaklı kaza oranı sahil yoluna kıyasla belirgin biçimde yüksektir. Bu geçişi düzenli kullananlar için kış lastiği zorunluluk olmaktadır. Trabzon sahil şeridinde kalan sürücüler için ise dört mevsim lastik makul bir tercih olmaktadır; ancak bu lastiklerin 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikası taşıması önerilmektedir. M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) işareti tek başına yeterli değildir; 3PMSF sertifikası, lastiğin gerçek kış koşullarında test edildiğini belgeleyen bağımsız bir onay niteliğindedir.
Hangi lastik özellikleri ıslak yol performansını belirlemektedir?
Diş kanalı tasarımı ve su tahliye kapasitesi
Bir lastiğin ıslak zemindeki performansını belirleyen en temel unsur, diş kanallarının suyu ne kadar hızlı tahliye edebildiğidir. Geniş ve derin boyuna kanallar, su filmini lastik altından dışarı iterek lastik ile asfalt arasında temas noktası oluşturmaktadır. Çift veya üç boyuna kanal içeren asimetrik diş desenleri, ıslak yol için özel olarak geliştirilmiş yapılardır.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: Lastik görselinin sadece dış görünüşüne değil, boyuna kanal sayısına ve genişliğine bakın. Beş boyuna kanallı bir lastiğin su tahliye kapasitesi, üç kanallıya kıyasla yüzde 20-25 daha yüksek olabilmektedir.
Silika katkılı bileşim ve sıcaklık esnekliği
Modern yüksek performanslı lastikler silika katkılı kauçuk bileşimi kullanmaktadır. Silika, düşük sıcaklıklarda geleneksel karbon siyahı katkılı bileşimlere göre lastiğin daha esnek kalmasını sağlamaktadır. Bu esneklik, 7-12 derece aralığındaki Trabzon sonbaharında ıslak yol tutuşunu doğrudan etkilemektedir. Silika katkılı lastikler aynı zamanda yakıt tüketimini de düşürmektedir; AB enerji etiketinde A yakıt notu taşıyan lastiklerin büyük çoğunluğu silika bazlı bileşim kullanmaktadır.
Lamel yoğunluğu ve mikro tutunma
Lameller (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler), ıslak zeminde su filmini kesmek ve yüzey temas alanını artırmak için kullanılmaktadır. Kış lastiklerinde lamel yoğunluğu yaz lastiklerine kıyasla çok daha yüksektir. Bu nedenle kış lastiği, ıslak asfalt performansında da yaz lastiğini geride bırakmaktadır. Trabzon’un ıslak yol koşullarında kış lastiği kullanan bir sürücü, yaz lastiği kullanan birine göre 60 km/s hızdan tam frende 3-5 metre daha kısa mesafede durmaktadır. O 3-5 metre fark, Trabzon’un dar iç yol kavşaklarında belirleyici olmaktadır.
Petlas ve Lassa Trabzon koşulları için ne sunmaktadır?
Yerli üretici Petlas’ın PT-411 gibi ıslak yol odaklı modelleri, Trabzon sahil şeridindeki yağışlı koşullar için dengeli bir seçenek sunmaktadır. Lassa‘nın Driveways Sport serisi ise AB enerji etiketinde B ıslak tutuş notu ile orta segment araçlara uygun ıslak performans sağlamaktadır. Her iki marka da ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına uygun üretim yapmakta ve TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı test süreçlerinden geçmektedir.
Trabzon’da iç yol kullanımı olan sürücüler için bu markaların 3PMSF sertifikalı dört mevsim serilerini incelemek daha doğru bir başlangıç noktası olmaktadır. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; marka sayfalarında sertifika bilgisi açıkça yer almaktadır.
Lastik ölçüsü seçimi ıslak performansı nasıl etkiler?
Lastik genişliği arttıkça su tahliye mesafesi uzamakta ve aquaplaning riski artmaktadır. 205/55 R16 91V gibi standart bir ölçüde ıslak yol performansı, 225/45 R17 gibi geniş bir ölçüye kıyasla genellikle daha iyidir. Araç üreticisinin belirlediği orijinal ölçüde kalmak, bu dengeyi korumanın en güvenilir yoludur.
Ölçü kodundaki son harf hız kategorisini ifade etmektedir. V harfi maksimum 240 km/s hız sınırını belirtmektedir; bu, lastiğin bu hızda güvenli çalışabileceği anlamına gelmektedir, sürekli bu hızda sürülmesi gerektiğini değil. DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu ise lastiğin üretim haftasını ve yılını göstermektedir. 4 haneli DOT kodunun son 4 rakamını okuyun: örneğin “2422” ifadesi 2022 yılının 24. haftasında üretildiğini belirtmektedir. 5 yılı geçmiş lastikler görsel olarak sorunsuz görünse bile bileşim sertleşmeye başlamaktadır; lastik raf ömrü doğru saklama koşullarında 8-10 yıldır, ancak 5-6 yılın üzerindeki lastikler düzenli kontrolden geçirilmelidir.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçtiğimiz kış Trabzon-Maçka arasında kayma yaşamıştı. Lastiğine baktığımızda DOT kodu 6 yıl öncesine aitteydi, diş derinliği 2,2 mm’ydi. İkisi bir arada: hem yaşlı bileşim hem yetersiz diş derinliği. Islak yolda bu kombinasyon, frenleme mesafesini tahmin edilebilir şekilde uzatmaktaydı.
Lastik basıncı ıslak tutuş üzerinde ne kadar etkilidir?
Düşük basınçlı lastik, temas alanını genişletmektedir; bu kuru yolda bazen avantaj gibi görünse de ıslak zeminde su tahliye kanallarını ezmekte ve aquaplaning riskini artırmaktadır. Araç üreticisinin kapı pervazında veya yakıt deposu kapağında yazan basınç değerlerine uymak, ıslak yol tutuşunu optimum düzeyde tutmaktadır.
Trabzon gibi sık yağış alan bir şehirde lastik basıncını ayda bir kontrol etmek, tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir. TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) uyarısı geldikten sonra değil, gelmeden önce kontrol etmek doğru yaklaşımdır. TPMS ancak basınç kritik eşiğin altına düştüğünde uyarı vermektedir; o noktaya gelmeden önce kayıp yaşanmış olmaktadır.
Trabzon’da lastik değişim zamanlaması nasıl planlanmalıdır?
Sahil şeridinde kalan sürücüler için ekim sonu, iç yollara düzenli çıkan sürücüler için ise ekim başı kış veya dört mevsim lastiğine geçiş için uygun zamandır. Zigana üzerinden Gümüşhane’ye geçiş yapanlar eylül sonunda değişimi tamamlamalıdır; bu geçitte kar ekim ayının ilk haftalarında başlayabilmektedir.
Yaz lastiğinden kış lastiğine geçişi sadece kar yağdığında yapmak, en sık yapılan hatadır. Yasa minimum; doğru zaman, hava koşullarından önce gelmektedir. 7 derece altı sıcaklık başladığında yaz lastiği sertleşmekte ve ıslak yol performansı düşmektedir. Trabzon’da bu eşik sahil şeridinde kasım başı, iç kesimlerde ekim ortasında aşılmaktadır.
T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yönetmeliğine göre KGM tarafından belirlenen bazı dağ geçitlerinde kış lastiği zorunluluğu belirli tarih aralıklarında uygulanmaktadır. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı web sitesinden güncel zorunluluk takvimi takip edilebilmektedir.
Islak yolda araç davranışını etkileyen diğer faktörler
Lastik tek başına belirleyici değildir. ABS (Anti-Blokaj Fren Sistemi) ve ESP (Elektronik Denge Programı) sistemleri ıslak zeminde fren ve dönüş sırasında devreye girmektedir; ancak bu sistemler fizik yasalarını ortadan kaldırmamaktadır. Yanlış lastikle ABS devreye girse de fren mesafesi uzamaktadır.
TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri, diş kanallarının içinde küçük çıkıntılar şeklinde yer almaktadır. Diş seviyesi bu çıkıntılarla aynı hizaya geldiğinde 1,6 mm yasal sınıra ulaşılmış olmaktadır. Bu noktada lastik yasal olarak kullanılabilir; Trabzon’un ıslak yollarında ise yeterli değildir. Gerçek fiziksel sınır farklıdır.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: Trabzon’dan gelen sürücülerin büyük çoğunluğu lastik değişimini görsel aşınmaya göre değil, yol tutuşunun bozulduğunu hissettiklerinde planlıyor. Oysa ıslak zeminde bu his, fren mesafesi zaten uzadıktan sonra gelmektedir.
Trabzon’un yağışlı yollarında doğru lastik seçimi, tek bir parametre üzerine kurulmamaktadır: AB enerji etiketi ıslak tutuş notu, diş derinliği, bileşim yaşı, lastik basıncı ve 3PMSF sertifikası birlikte değerlendirildiğinde resim netleşmektedir. Sahil şeridinde dört mevsim lastik makul bir tercih olabilmektedir; iç yollar için kış lastiği tartışma götürmemektedir. Bir sonraki rehberde ise tam tersi iklim koşullarına geçiyoruz: Antalya ve İzmir sıcağında yaz lastiği ömrü nasıl korunur konusunu detaylı ele alacağız.
