“Abi, ben İstanbul’dan geliyorum, Ankara’ya gidiyorum. Bolu’ya kadar kar yok, geçerim değil mi?” Tezgâh başında bu soruyu yılda onlarca kez duyuyoruz. Cevap her seferinde aynı: Bolu Dağı başka bir yerdir.
Türkiye’nin en yoğun geçilen dağ geçitlerinden biri olan Bolu Dağı, 1 510 metre rakımıyla İstanbul-Ankara arasındaki en zorlu noktayı oluşturmaktadır. Aşağıda kar olmasa bile geçitte buzlanma yaşanabileceği, yüksek nem ve ani sıcaklık düşüşleri nedeniyle asfaltın buz tuttuğu bilinmektedir. Bolu Dağı lastik zincir meselesini hafife alan sürücülerin en büyük yanılgısı şudur: “Sabah güneşli çıktım, ne olacak ki?” O güneş geçit tepesine ulaştığında çoktan kaybolmuş olabilmektedir.
Erzurum gibi sert kış şehirlerinde hangi kış lastiği daha güvenli konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; bu yazıda odak Bolu Dağı’na özgü koşullara dönmektedir.
Bolu Dağı’nda lastik seçimi neden ayrı bir mesele?
Bolu Dağı, İstanbul veya Ankara merkezden farklı bir iklim bölgesindedir. Geçidin tepesinde hava sıcaklığı kasım ayında zaten 7 derecenin altına düşmektedir. Bu sayı rastgele değildir: yaz lastiklerinin bileşimindeki kauçuk 7 derecenin altında sertleşmeye başlamakta, yol tutuşu ölçülebilir biçimde azalmaktadır. ADAC’ın (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) ıslak zemin fren testlerinde 7-10 derece aralığındaki bir yüzeyde yaz lastiğiyle kış lastiği arasındaki fren mesafesi farkı 3 ila 6 metreye ulaşmaktadır. Kuru asfalt gibi görünen bir yüzeyde 3 metrelik fark, bir arabanın tam boyu kadardır.
Bolu geçidinde ekim sonu ile kasım başı arasında kar yağışı başlamaktadır. Nisan ortasına kadar geçit, her sabah buzlanma riski taşıyabilmektedir. Yasa minimum; doğru zaman ekim sonu-kasım başıdır.
Kış lastiği seçiminde iki belgeye bakılmalıdır: M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) işareti ile 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikası. M+S bir üretici beyanıdır, standartsızdır. 3PMSF ise bağımsız test kuruluşlarınca sertifikalandırılmış bir performans belgesidir. Bolu Dağı gibi gerçek kış koşullarının yaşandığı bir geçit için 3PMSF sertifikalı lastik seçimi tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir.
Petlas ve Lassa, Türkiye pazarına yönelik 3PMSF sertifikalı kış lastiği seçenekleri sunan yerli markalardandır. Avrupa üretim standartlarına göre AB enerji etiketi kapsamında değerlendirilen bu lastikler, ıslak tutuş ve yakıt tüketimi sınıflandırmasını etiketi üzerinde göstermektedir.
Zincir takma zorunluluğu: yasa ne diyor, gerçek ne söylüyor?
Karayolları Trafik Yönetmeliği, KGM’nin (Karayolları Genel Müdürlüğü) belirlediği güzergâhlarda kar zinciri taşıma ve gerektiğinde takma zorunluluğunu düzenlemektedir. Bolu Dağı geçidi bu güzergâhların başında gelmektedir. KGM kış lastiği ve zincir uyarılarını geçiş öncesinde levhalarla bildirmektedir; ancak levha görmemek muafiyete yol açmamaktadır.
Zincir takma konusunda tezgâh başında sık duyduğumuz şudur: “Kış lastiğim var, zincire gerek yok.” Bu yaklaşım kısmen doğrudur, kısmen yanıltıcıdır. 3PMSF sertifikalı kış lastiği, kompakt kar ve ıslak-soğuk asfalt için yeterlidir. Ancak buzlanmış veya derin karlı yüzeyde zincir, fiziksel bir gereklilik hâline gelmektedir. Gerçek fiziksel sınır farklıdır: lastik ne kadar iyi olursa olsun, buz üzerinde yeterli sürtünme katsayısını sağlayamamaktadır.
Zincir seçiminde dikkat edilmesi gereken iki temel nokta vardır. Birincisi lastik ölçüsüne uygunluktur. Lastik yan yüzündeki koddan okunabilmektedir: 205/55 R16 91V gibi bir ifadede “205” lastik genişliğini milimetre cinsinden, “55” yan yükseklik oranını, “R16” jant çapını inç olarak vermektedir. Yanlış ölçüde zincir hem lastiğe hem de araç gövdesine zarar verebilmektedir. İkincisi zincirin TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı olmasıdır. TÜV onayı, zincirin belirtilen yüke ve hız koşuluna dayanıklılığını belgeleyen bağımsız bir sertifikasyondur.
Lastik diş derinliği: 1,6 mm yasal sınır mı, yeterli sınır mı?
Yasal diş derinliği sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Bu, TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretlerinin bulunduğu seviyedir. Lastik yan yüzündeki üçgen işaretler veya diş kanallarının dibindeki küçük tırtıl blokları bu sınırı göstermektedir.
Sıfır bir lastiğin diş derinliği 8-9 mm arasındadır. 1,6 mm’ye inmiş bir lastiğin ıslak yüzeydeki su tahliye kapasitesi ciddi biçimde düşmektedir; aquaplaning (su üstünde kayma) riski artmaktadır. Bolu gibi yağışlı ve nemli bir geçitte önerilen minimum diş derinliği kış lastiği için 4 mm’dir. 4 mm’nin altı, yasal olarak geçer; ama Bolu geçidi için yeterli değildir.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: yasal sınır muayene için geçerlidir, Bolu geçidi için değil. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; diş derinliğini standart bir derinlik mastarıyla ölçmek iki dakika sürmektedir.
Lastik yaşı ve DOT kodu: eski lastikle kış geçişi ne anlama geliyor?
DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu, lastiğin yan yüzündeki dört haneli son grup olarak okunmaktadır. “2319” ifadesi 2019 yılının 23. haftasında üretildiğini göstermektedir. Doğru saklama koşullarında lastik raf ömrü 8-10 yıl olarak kabul edilmektedir; ancak 5 yılı geçmiş bir lastik kış koşullarında güvenilirlik testi gerektirmektedir.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen kış şunu anlattı: “Dişleri iyi görünüyor, üç yıldır kullanıyorum.” DOT koduna baktığımızda üretim tarihi 2016’yı gösteriyordu. Yani lastik yaşı 7 yılı aşmıştı. Kauçuk bileşimi zamanla sertleşmekte, yüzey çatlakları başlamaktadır. Diş derinliği yeterli görünse de esneklik kaybı, özellikle 7 derecenin altında, tutuş performansını ölçülebilir biçimde düşürmektedir. O müşteri Bolu geçidini o lastiklerle yapmak istiyordu.
Geçiş öncesinde kontrol edilmesi gerekenler
Bolu Dağı geçişi öncesinde araçta bulunması ve kontrol edilmesi gereken noktaları şöyle sıralayabiliriz:
Lastik basıncı soğuk ölçümde kontrol edilmelidir. Sıcaklık her 10 derece düştüğünde lastik basıncı yaklaşık 0,1-0,2 bar azalmaktadır. İstanbul’dan çıkan araç Bolu geçidine ulaştığında hava sıcaklığı 10-15 derece daha düşük olabilmektedir; bu doğrudan basınç kaybı anlamına gelmektedir. Araç üreticisinin kapı pervazında veya kullanım kılavuzunda belirtilen değerlere göre kontrol edilmelidir. TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) uyarısı almak için beklememek gerekir; TPMS genellikle 0,4 bar altında devreye girmektedir.
Zincir arabada bulunmalıdır. KGM geçit girişinde zincir satışı yapan noktalar bulunmaktadır; ancak yoğun yağış dönemlerinde stok tükenmekte ve fiyatlar artmaktadır. Zinciri önceden almak, hem ekonomik hem de pratik açıdan daha doğrudur. TÜV onaylı, lastik ölçüsüne uygun bir zincir seçilmelidir.
Stepne durumu kontrol edilmelidir. Özellikle tam boyutlu stepne olmayan araçlarda, geçitte yaşanacak lastik hasarı ciddi bir sorun hâline gelebilmektedir. Geçici stepneler genellikle 80 km/s ile sınırlıdır ve kış koşullarına uygun değildir.
Sık yapılan hatalar ve gerçekte ne olduğu
“Dört mevsim lastik takıyım, kış lastiğine gerek yok.” Dört mevsim lastikler M+S işareti taşıyabilmektedir; ancak her dört mevsim lastiği 3PMSF sertifikalı değildir. 3PMSF sertifikası olmayan bir dört mevsim lastik, sert kış koşullarında kış lastiğinin sağladığı performansı sunamamaktadır. Bolu Dağı’nda buzlanma döneminde bu fark, fren mesafesinde doğrudan ölçülmektedir.
“Geçit açık yazıyor, sorun yok.” KGM geçit durumunu levhalarla ve dijital kanallarla duyurmaktadır; ancak “açık” bilgisi yüzey koşulunu değil, trafiğe kapalı olmadığını ifade etmektedir. Geçit açık olabilir, yüzey buzlu olabilir.
“Arkadaşım dün geçti, bir şey olmadı.” Bolu Dağı’nda hava koşulları saatlik değişim göstermektedir. Dün öğlen güneşli geçen bir geçit, bugün sabah erken saatinde buzlu olabilmektedir.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: bu hatalar özellikle İstanbul-Ankara arası sık seyahat eden sürücülerde yaygındır. Güzergâhı iyi biliyor olmak, hava koşullarını bilmek anlamına gelmemektedir.
Bolu Dağı geçişi için pratik bir özet
Kış lastiklerini ekim sonu-kasım başında takmak, geçidi güvenli yapmak için minimum koşuldur. 3PMSF sertifikalı bir lastik seçmek, M+S etiketli bir lastiğin çok ötesinde bir güvence sağlamaktadır. Diş derinliği 4 mm’nin altına düşmüşse lastik yasal sınırın üzerinde olsa bile geçiş öncesinde değiştirilmelidir. DOT kodundan lastik yaşı kontrol edilmeli, 5 yılı geçmiş lastikler değerlendirilmelidir.
Zincir, araçta bulunması gereken bir ekipmandır; takılmasa bile hazır olmalıdır. TÜV onaylı, doğru ölçüde bir zincir seçimi, gerektiğinde kullanılabilir olmayı sağlamaktadır. Lastik basıncı soğuk ölçümde kontrol edilmeli, geçit girişinde tekrar değerlendirilmelidir.
Bolu geçidi her yıl yüzlerce trafik olayına sahne olmaktadır. Bu olayların büyük bölümü mekanik arıza değil, hava koşullarına hazırlıksız geçiş kaynaklıdır. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmek, geçiş öncesinde birkaç kontrol yapmakla başlamaktadır.
Bir sonraki rehberde Trabzon’un yağışlı yollarında ıslak tutuş için lastik seçimi nasıl sorusunu ele alacağız; sürekli yağış alan sahil şeridinde kış lastiği ile dört mevsim lastiği arasındaki fark orada da netleşecek.
