“Lastiği çıkardık, balkonun köşesine yasladık, sorun yok” diyenler her yıl baharda bize gelir. Lastikler şişmiş, çatlamış, yan yüzeyinde beyazımsı bir iz belirmiş. Sonra soru şu oluyor: “Bu lastikler neden böyle oldu, biz sadece kaldırdık?”
Lastik nasıl saklanır sorusunun cevabı göründüğünden daha teknik bir yer tutar. Çünkü yanlış depolama, lastiğin üretim tarihinden bağımsız olarak ömrünü yarıya indirebilmektedir. Petlas ve Lassa gibi markaların kalite kontrol süreçlerinden geçmiş bir lastik bile depo hatası yüzünden bir sezonu çöpe gidebilir.
Lastik sezon değişiminde balans ve rotasyon neden yapılmalı? konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik. Bu yazıda ise lastiği söktükten sonra ne yapacağını, nereye koyacağını ve kaç ay sonra hangi kontrolleri yapman gerektiğini adım adım anlatacağız.
Lastik depolama neden bu kadar önemlidir?
Lastiğin ana hammaddesi doğal ve sentetik kauçuk karışımıdır. Bu karışım; ısı, ışık, ozon ve oksijen karşısında kimyasal bozunmaya uğramaktadır. Teknik adı “oksidatif sertleşme” olan bu süreç, lastiği yavaş yavaş elastikiyetini kaybettirir, yüzeyde mikro çatlaklar oluşturmaktadır. Doğru saklama koşulları sağlandığında bu süreç büyük ölçüde yavaşlamaktadır; yanlış koşullarda ise hızlanmaktadır.
ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına göre, doğru saklama koşullarındaki bir lastik 8-10 yıl kullanılabilir ömre sahip olmaktadır. Aynı lastik yanlış depolanırsa bu süre 3-4 yıla kadar düşebilmektedir. Fark büyük. Ve bu fark tamamen insan hatasından kaynaklanmaktadır.
Lastjant olarak her sezon değişiminde müşterilerimizden aynı soruyu duyuyoruz: “Geçen yıl koyduğum lastikler neden böyle çıktı?” Cevap hemen hemen her seferinde aynı: güneş, nem, yanlış pozisyon. Üçü bir arada, lastik için en kötü ortamdır.
Lastiği saklamadan önce yapılması gereken hazırlık
Lastiği doğrudan depoya atmak büyük hata. Kaldırmadan önce birkaç adım var.
Temizlik şarttır. Lastik üzerindeki taş, çamur ve tuz kalıntıları nem tutmaktadır. Tuz özellikle kış mevsiminden çıkan lastiklerde ciddi sorun oluşturmaktadır. Bolu geçidinde, Ankara çevresinde veya Erzurum’da kışlayan araçların lastikleri yoğun tuz kalıntısı taşımaktadır. Bu kalıntılar uzun süre lastik üzerinde kalırsa kauçuğu içeriden aşındırmaya başlamaktadır.
Temizlik için şunlar yeterlidir: su ve hafif deterjanla yıkama, ardından tam kuruma. Islatılmış lastik nemli ortama kaldırılırsa küf ve nem hasarı kaçınılmaz olmaktadır.
DOT kodunu kaydet. DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu lastiğin yan yüzeyinde dört haneli bir sayıyla bitmektedir. Örneğin “2319” kodu, o lastiğin 2019 yılının 23. haftasında üretildiğini göstermektedir. Lastikleri kaldırmadan önce bu kodu fotoğraflayarak ya da not alarak kaydetmek, bir sonraki sezonda lastiğin gerçek yaşını hesaplamayı sağlamaktadır. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; DOT kodu orada durmaktadır.
Jantlı mı, jantsız mı? Bu ayrım saklama yöntemini doğrudan belirlemektedir.
Lastik üst üste mi yan yana mı saklanmalıdır?
Tezgâh başında sık duyduğumuz sorulardan biri budur. Ve yanıtı net: jantlı ile jantsız lastik için farklı pozisyon gereklidir.
Jantlı lastikler: yatay mı, dikey mi?
Jantlı lastikler yatay pozisyonda, yani üst üste istiflenmiş şekilde saklanabilmektedir. Jant, lastiğin şeklini korumakta ve ağırlığı dengeli dağıtmaktadır. Ancak istif yüksekliği dörtten fazla lastik olmamalıdır; alt lastikler üstteki ağırlık altında zamanla deforme olmaktadır.
Askı sistemi veya lastik rafı varsa, jantlı lastikler yatay askıda da saklanabilmektedir. Bu en ideal yöntemdir.
Jantsız lastikler: dik durmalıdır
Jantsız lastikler kesinlikle dik, yani dişleri zemine değer şekilde saklanmalıdır. Yatay pozisyonda uzun süre kalan jantsız lastik, alt noktasında kalıcı deformasyon yaşamaktadır. Bu deformasyon gözle görülmeyebilir ama sürüşte titreşim olarak kendini göstermektedir.
Jantsız lastikleri her 4-6 haftada bir çeyrek tur döndürmek gerekmektedir. Bu döndürme işlemi, aynı noktanın sürekli yük altında kalmasını önlemektedir. Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: takvim hatırlatıcısı kurun, çünkü kimse 6 hafta sonrasını hatırlamıyor.
Doğru lastik saklama koşulları nelerdir?
Pozisyon doğru olsa bile ortam yanlışsa lastik yine zarar görmektedir.
Sıcaklık: 25 derece üstü tehlikeli
İdeal saklama sıcaklığı 0 ile 25 derece arasıdır. Sürekli 35-40 derece sıcaklığa maruz kalan lastik, içindeki yağlayıcı kimyasalları hızla kaybetmektedir. Bu durum özellikle İzmir ve Antalya’daki yazlık depolarda veya araç bagajlarında sorun oluşturmaktadır. Bagaj, yaz aylarında 60 dereceye kadar çıkabilmektedir. Lastiği bagajda kaldırmak son derece yanlıştır.
Soğuk da sorun değildir. Erzurum’da -20 dereceli kuru bir depoda saklanan lastik, İzmir’deki nemli ve sıcak bir depoya kıyasla çok daha iyi durumda çıkmaktadır.
Işık ve ozon: görünmez düşmanlar
Güneş ışığının UV (ultraviyole) bileşeni kauçuğu doğrudan bozmaktadır. Floresan ışık da uzun vadede zarar vermektedir. Ozon ise elektrik motorları, kompresörler ve floresan armatürler tarafından üretilmektedir. Bu yüzden lastikler elektrik motorlu ekipmanların yanında saklanmamalıdır. Kapalı, karanlık bir alan en iyisidir.
Lastjant’tan hizmet alan bir müşterimiz, İstanbul Anadolu yakasındaki garajında kış lastiklerini cam kenarına yaslamış şekilde bırakmıştı. Dört ay sonra lastiklerin yan yüzeyinde karakteristik çatlama başlamıştı; bu tam olarak UV hasarının görünümüdür. Lastikler henüz iki sezonluktu.
Nem: yüzde 50 altında tutulmalı
Aşırı nem, kauçukta küf oluşumuna ve metal kord katmanlarında (lastik gövdesindeki güçlendirici tel tabakaları) paslanmaya yol açmaktadır. Özellikle Trabzon, Rize ve İstanbul’un kuzey ilçelerindeki kapalı garajlar nem açısından risklidir. Depo nemini yüzde 50’nin altında tutmak için nem alıcı kullanılabilmektedir.
Lastiği plastik örtüyle kapatmak da yaygın hatalardan biridir. Plastik nem tutar; nefes almayan bir ortam oluşturur. Bunun yerine lastik torbası veya bez örtü kullanılmalıdır.
Lastik saklama koşulları: hızlı referans tablosu
Saklama kriterlerini tek yerde görmek isteyenler için:
- Sıcaklık: 0-25 derece arası, 35 derece üstünden uzak
- Nem: yüzde 50’nin altında
- Işık: doğrudan güneş ve UV ışığından korunaklı
- Ozon kaynağı: kompresör, motor, floresan armatürden uzak
- Pozisyon (jantlı): yatay istif, maksimum 4 lastik, ya da yatay askı
- Pozisyon (jantsız): dik, her 4-6 haftada bir çeyrek tur döndürme
- Örtü: nefes alan bez torba, plastik örtü değil
- Zemin: doğrudan beton yerine tahta palet veya raf üzeri
Lastiklere etiket koymak neden gereklidir?
“Hangi lastik hangi köşedeydi?” sorusu her bahar sorulmaktadır. Lastikler yönlü (directional) yapıdaysa, yani tek yönde dönmek üzere üretilmişse, yanlış tarafa takılması sürüş güvenliğini doğrudan etkilemektedir. Yön oku lastiğin yan yüzeyinde bir okla gösterilmektedir.
Kaldırmadan önce her lastiğe küçük bir etiket yapıştırmak yeterlidir: “ön sağ”, “arka sol” gibi. Bir sonraki sezonda hem rotasyon kararı hem de yön kontrolü bu etiketle kolaylaşmaktadır. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir.
Saklama süresi ne kadar olabilir?
Mevsimlik lastikler normalde 6-7 ay depoda kalmaktadır. Türkiye’de kış lastiği uygulaması genellikle Kasım başından Nisan sonuna kadar sürmektedir; yaz lastiği ise Mayıs’tan Ekim’e kadar araçta kalmaktadır.
ETRTO standartlarına göre, doğru saklama koşullarındaki lastik 8-10 yıl ömürlüdür. Ancak 5 yılı geçmiş lastikler için her yıl görsel inceleme yapılması gerekmektedir. 10 yılı geçmiş lastikler diş derinliği yeterli olsa bile değiştirilmelidir. Gerçek fiziksel sınır farklıdır; diş derinliği tek başına lastiğin güvenliğini göstermemektedir.
ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testleri, 6 yılı geçmiş lastiklerde ıslak frenleme mesafesinin ciddi biçimde uzadığını ortaya koymaktadır. Bu mesafe farkı soyut değildir; 100 km/s hızda 3-5 metreye kadar çıkabilmektedir.
Balkon ve araç bagajı neden uygun değildir?
Türkiye’deki daire hayatı lastik depolama konusunda gerçek bir sorun oluşturmaktadır. Balkon, teras veya araç bagajı en yaygın “geçici çözümler” olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunların hiçbiri uygun değildir.
Balkon: UV ışığına doğrudan maruz kalma, sıcaklık değişimleri ve ozon. İstanbul’da bir balkondaki lastik yazın 50 dereceye, kışın -5 dereceye maruz kalabilmektedir. Bu döngü kauçuğu çok hızlı yorar.
Araç bagajı: 60 dereceye ulaşan yaz sıcaklığı, lastik için en kötü ortamlardan biridir.
Pratik çözüm nedir? Lastik oteli. Pek çok lastik bayisi, sökülen lastikleri uygun koşullarda sezon boyunca saklayan lastik oteli hizmeti vermektedir. Bursa, Ankara ve İstanbul gibi büyük şehirlerde bu hizmet yaygınlaşmaktadır. Lastik ömrü açısından bakıldığında, yıllık lastik oteli maliyeti yeni lastik maliyetinin çok altında kalmaktadır.
Lastikler depoda bozulmuş mu? Nasıl anlaşılır?
Sezon başında depodaki lastikleri çıkardıktan sonra birkaç kontrol yapılmalıdır.
Yan yüzey çatlakları: Kauçuğun yan duvarında ağ şeklinde, genellikle ince çizgilerden oluşan çatlaklar ozon ve UV hasarının göstergesidir. Küçük çatlaklar görsel sorun gibi görünse de yapısal bütünlüğü zayıflatmaktadır.
Sertlik: Lastiği elinizle bastırın. Normal lastik belirli bir esneklik göstermektedir. Tahta gibi sert gelen lastik, kauçuk bozunmasının ileri aşamasındadır. Özellikle 7 derecenin altındaki sıcaklıklarda yaz lastiği bu sertliği göstermektedir; ama depolama hasarlı lastik oda sıcaklığında da sert kalmaktadır.
TWI işaretleri: TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri lastiğin diş kanallarında küçük yükseltiler şeklinde bulunmaktadır. Diş yüzeyi bu yükseltilerle aynı seviyeye geldiyse yasal sınır olan 1,6 mm’ye ulaşılmıştır. Kış lastikleri için bu sınır 4 mm, yaz lastikleri için 3 mm olarak önerilmektedir.
Hava kaybı: Depodaki lastikler doğal olarak hava kaybeder. Jantlı saklanan lastikler için 1,5-2 bar aralığında tutmak önerilmektedir; bu ağırlık altında şekil bozulmasını önlemektedir. Sezon başında basınç kontrolü şarttır. TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) uyarısını beklemeden elle veya manometre ile kontrol edilmelidir.
Petlas ve Lassa lastiklerinde saklama önerileri aynı mıdır?
Temel saklama prensipleri marka bağımsızdır; kauçuk kimyası aynıdır. Ancak Petlas ve Lassa, Türkiye iklim koşullarına göre formüle edilmiş lastikler üretmektedir. Bu lastikler için üretici tavsiyelerine uymak, genel ETRTO standartlarının yanı sıra ek güvence sağlamaktadır.
Lassa’nın bazı kış lastiklerinde kullanılan silika karışımı, düşük sıcaklıkta esnekliği korumaktadır. Bu lastiği depolamak için sıcaklık ve nem koşulları standart kurallara uymaktadır; özel bir işlem gerekmemektedir. Petlas’ın 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikalı kış lastikleri de aynı şekilde standart depo koşullarına tabi tutulmaktadır.
Yasa minimum; doğru saklama koşulları ise lastiğin gerçek ömrünü belirleyendir.
Kış lastiği bahar gelince ne zaman sökülmeli?
Karayolları Trafik Yönetmeliği ve KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) kış lastiği zorunluluğu bazı araçlar ve yollar için belirli tarihleri kapsamaktadır. Ancak bu yasal çerçeve dışında, doğru zaman için meteoroloji ve sıcaklık takibi gerekmektedir.
Hava sıcaklığı sürekli olarak 7 derecenin üstüne çıkmaya başladığında kış lastiklerini sökmek doğru zamandır. Türkiye’de bu geçiş Ankara ve Bursa için genellikle Mart sonu-Nisan başıdır. İstanbul merkez için Mart ortası olabilmektedir. Erzurum ve Kars’ta ise Nisan sonu-Mayıs başını bulmaktadır.
Sıcak havada uzun süre kalan kış lastiği, M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) işaretli olsun ya da olmasın, aşırı ısınmakta ve normalden hızlı aşınmaktadır. Bu hem güvenlik hem de ekonomi kaybıdır.
Bir sonraki rehberde kış lastiğinde diş derinliği kaç mm altına düşmemeli sorusunu açacağız; kış lastiğini sökmeden önce yapılacak diş derinliği ölçümü bu rehberi tamamlayacaktır.
Lastiği doğru saklamak, yeni lastik almak kadar önemlidir. Yanlış depo, iyi lastiği kötü hale getirir. Doğru depo ise lastiği tam ömrünü yaşatır.
