“Hocam, kışlıkları geçen yıl da taktım, bi’ bak nasıl?” Lastjant olarak bu cümleyi her kasım ayında onlarca kez duyuyoruz. Aracı alıyoruz, lastiğe bakıyoruz: 3 mm, hatta 2,5 mm. Sürücü “lastik var ya, sorun ne?” diye soruyor. Sorun şu: kış lastiği diş derinliği 4 mm’nin altına düştüğünde, lastiğin kış lastiği olma özelliği büyük ölçüde ortadan kalkmaktadır. Üzerinde 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi sertifikası) damgası olsa bile.
Sökülen mevsimlik lastiğin nasıl saklanacağını ve ömrünün nasıl uzatılacağını önceki rehberimizde detaylı işlemiştik. Bu rehberde ise kışlık lastiği takarken ya da depodakini kontrol ederken bakılması gereken tek ölçüye odaklanıyoruz: diş derinliği.
Yasal sınır ile güvenli sınır aynı şey değildir
Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre Türkiye’de tüm lastikler için yasal aşınma sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Bu sayı, TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretlerinin lastiğin yüzeyiyle aynı seviyeye geldiği noktadır. Yasa minimum budur. Ama kış lastiği için gerçek fiziksel sınır çok daha farklıdır.
ADAC (Allgemeiner Deutschen Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testleri, kış lastiğinin kar ve ıslak zemindeki etkin çalışma eşiğini 4 mm olarak ortaya koymaktadır. Bu eşiğin altında lastik, yüzeyindeki lameller (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler) yeterince derin olmadığı için karı tutamamakta, suyu kanallardan hızla atamamaktadır. 1,6 mm yasal sınır, yaz lastiği için bile zar zor kabul edilebilir bir eşiktir. Kış lastiğinde 1,6 mm’ye kadar kullanmak, teknik olarak yasaldır ama güvenlik açısından çok önce sınırı geçmiş olmak anlamına gelmektedir.
Tezgâh başında sık duyduğumuz itiraz şudur: “Ama araba geçti muayeneden.” TÜVTÜRK araç muayenesinde lastik kontrolü 1,6 mm yasal sınırına göre yapılmaktadır. Muayeneden geçmek, lastiğin kış koşullarına uygun olduğunu kanıtlamaz.
4 mm sınırı neden bu kadar önemlidir?
Yeni bir kış lastiğinin diş derinliği üretici standartlarına göre genellikle 8 ile 9 mm arasında olmaktadır. Sıfır lastikten 4 mm’ye kadar olan kullanım, lastiğin ömrünün yaklaşık yarısına karşılık gelmektedir. Kalan 4 mm’de ise lastik teknik olarak çalışmaya devam etmektedir, ama kış performansı ciddi ölçüde düşmüştür.
ADAC’ın ölçümlerine göre 4 mm diş derinliğindeki bir kış lastiği ile 2 mm diş derinliğindeki bir kış lastiği arasındaki ıslak zeminde frenleme mesafesi farkı 60 km/h hızda 6 metreye kadar çıkabilmektedir. 6 metre; bir yayadan, bir kırmızı ışıkta bekleyen araçtan ya da ani fren yapan bir kamyonun arka tamponundan tam olarak bu kadar uzak kalmanız demektir. O 6 metre fark, somut bir güvenlik eşiğidir.
Karlı zeminde bu fark daha da belirginleşmektedir. Lassa ve Petlas gibi yerli üreticilerin kendi test verilerine göre de 4 mm altındaki diş derinliği, karlı zeminde ivmelenme ve frenleme değerlerini önemli ölçüde düşürmektedir.
Kış lastiğini hangi koşullarda değiştirmek gerekir?
Basit bir kural: kış lastiğinde diş derinliği 4 mm’ye ulaştığında değiştirme zamanı gelmiştir. Ama bunu ölçmeden anlamanın yolu nedir?
Birkaç farklı yöntem kullanılmaktadır. Lastikteki TWI göstergeleri 1,6 mm’yi işaretler, 4 mm’yi değil. Bu yüzden TWI’ya güvenmek kış lastiği için yeterli değildir. Doğru yöntem, bir diş derinliği ölçer (tread depth gauge) kullanmaktır. Bu alet, lastikçilerde bulunmaktadır ve ölçüm birkaç saniye sürmektedir. Alternatif olarak bir jetonun ya da madeni paranın kenar kalınlığı kaba bir referans verebilir, ama bu yöntem tahminden öteye geçmemektedir. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; dijital ölçer, tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüştürmektedir.
Lastjant’tan hizmet alan bir müşterimiz geçen kış depoda sakladığı lastiğini kasım ayında taktırmaya geldi. Görsel olarak lastik iyi görünüyordu, çatlak yoktu. Ama ölçüm yaptığımızda dört lastiğin üçü 3,2 ile 3,5 mm arasındaydı. Müşterimiz “geçen yıl da bindi, sorun olmadı” dedi. Geçen yıl Ankara’da kar az yağmıştı. Bu yıl Bolu Dağı’ndan geçecekti. Durumu anlatınca kendisi de değiştirme kararı aldı.
Aşınma eşit değilse ne olur?
Dört lastiğin hepsinin eşit aşındığı neredeyse hiç görülmez. Özellikle ön çekişli araçlarda ön lastikler çok daha hızlı aşınmaktadır. Bazı sürücüler arka lastiği 5 mm, ön lastiği 3 mm’de kullanmaya devam etmektedir.
Bu durumda araç, frenleme sırasında arka ve ön arasında farklı tutuş kuvvetleri üretmektedir. Özellikle ABS (Anti-Blokaj Fren Sistemi) ve ESP (Elektronik Denge Programı) gibi aktif güvenlik sistemleri bu farkı bir noktaya kadar telafi edebilmektedir; ama 7 derecenin altında sertleşmiş, aşınmış bir ön lastik üzerinde bu sistemlerin fiziksel sınırları da zorlanmaktadır.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: dört lastiğin en düşük diş derinliği 4 mm’ye geldiğinde tüm seti değerlendirin. Sadece en aşınmış olanı değiştirmek, araç dengesi açısından yeni sorunlar doğurabilmektedir.
Kış lastiğinin sertifikası diş derinliğini telafi etmez
3PMSF damgası, lastiğin üretildiği andaki kış performansını belgeler. Bu damgayı taşıyan bir lastik, yeni haliyle kar ve buz testlerini geçmiştir. Ama damga, lastiğin ömrü boyunca bu performansı koruyacağını garanti etmez.
M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) etiketi ise çoğunlukla yanlış anlaşılmaktadır. M+S etiketi bir performans sertifikası değildir; yalnızca lastiğin diş deseni ve kauçuk bileşiminin çamur ve kar koşulları için tasarlandığını ifade eden bir üretici beyanıdır. ADAC testlerinde M+S etiketli ama 3PMSF sertifikası olmayan lastiklerin ciddi kış koşullarında yaz lastiğine yakın performans gösterdiği defalarca belgelenmiştir.
Bu yüzden “M+S var, kışlık sayılır” mantığı doğru değildir. Hem 3PMSF sertifikası hem de 4 mm üzeri diş derinliği: ikisi birden gereklidir.
Türkiye’nin farklı iklim bölgelerinde durum nasıldır?
Türkiye tek tip bir kış iklimi yaşamaz. Erzurum ve Kars’ta kış lastiği ekimine kadar takılmaktadır ve nisan sonuna kadar çıkarılmaz. Bolu Dağı geçidinde kasım ayının ilk haftasında ani kar baskını yaşanmaktadır. Ankara’da aralık-ocak döneminde -10 derece ile -15 derece arasına düşen geceler olağandır. İstanbul’un kuzey ilçeleri ile Bursa’nın dağ bölgeleri, iklim açısından İzmir veya Antalya sahilinden tamamen farklı davranmaktadır.
Bu coğrafi çeşitlilik, “ne zaman takalım” sorusunun yanı sıra “hangi derinlikte kullanalım” sorusunu da doğrudan etkilemektedir. İzmir’de 3,5 mm’deki bir kış lastiği kışı sorunsuz geçirebilir; ama aynı lastikle Trabzon iç kesimlerine ya da Erzurum’a gidilmesi farklı bir tablo ortaya çıkarmaktadır.
KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü), özellikle Bolu Dağı ve Doğu Anadolu geçişlerinde belirli dönemlerde kış lastiği zorunluluğu uygulamaktadır. Bu zorunluluk hukuki bir eşiktir; güvenli sürüş eşiğiyle aynı şey değildir. Yasa minimum; doğru zaman ekim sonu-kasım başı, doğru derinlik ise 4 mm üzeridir.
DOT kodu ve yaş faktörü: diş derinliğiyle birlikte değerlendirin
Lastiğin diş derinliği yeterli görünse bile üretim tarihini kontrol etmek gerekmektedir. DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu, lastiğin yan yüzeyinde yer alan ve üretim haftası ile yılını gösteren dört haneli bir koddur. Örneğin “2321” kodu, lastiğin 2021 yılının 23. haftasında üretildiğini ifade etmektedir.
Kış lastiği kauçuk bileşimi, zamanla sertleşmektedir. 7 derecenin altında zaten sertleşmeye başlayan kış lastiği kauçuğu, yıllar içinde bu esnekliğini kalıcı olarak kaybetmektedir. ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) ve üretici önerilerine göre lastik raf ömrü doğru saklama koşullarında 8-10 yıl olarak belirtilmektedir, ama kış lastiği için 6-7 yıl sonrasında diş derinliği yeterli olsa dahi performans garantisi verilememektedir.
Lastjant’a gelen bir müşterimiz 5 mm diş derinliğindeki lastiğiyle çok rahat olduğunu düşünüyordu. DOT koduna baktık: 2015 yılında üretilmişti. Sekiz yıllık lastik. Diş derinliği yasal sınırın çok üzerindeydi, ama kauçuk sertleşmişti. Görsel muayene yetmez; DOT kodu da okunmalıdır.
AB enerji etiketi ve kış lastiği seçiminde dikkat edilmesi gerekenler
AB enerji etiketi, yakıt verimliliği (A’dan G’ye), ıslak tutuş (A’dan E’ye) ve dış gürültü (desibel cinsinden) olmak üç ana kategoriyi içermektedir. Kış lastiği seçerken ıslak tutuş kategorisi özellikle önem taşımaktadır; çünkü kış koşullarında ıslak ve yarı donmuş yüzeyler sık karşılaşılan bir durumdur.
Ama enerji etiketi de yeni lastiğin performansını göstermektedir. Etiket üzerindeki “A” ıslak tutuş notu, lastiğin 4 mm altına düştüğünde geçerliliğini yitirmektedir. Etikete bakıp “bu zaten A notu almış” demek, aşınmış lastikle ilgili bir şey söylemez.
Sonuç değil, kural
4 mm. Bu sayı, kış lastiğinde güvenli kullanım eşiğidir. 1,6 mm yasal sınır değil, 4 mm gerçek sınır. Yasa minimum; güvenli sürüş için doğru eşik 4 mm’dir.
Her kasım ayında lastiği taktırmadan önce bir diş derinliği ölçümü yaptırmak, hem maddi hem güvenlik açısından en mantıklı adımdır. Ölçüm birkaç dakika sürmektedir. Bu küçük kontrol, tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir.
Bir sonraki rehberde soğukta lastik basıncı neden düşer sorusunu ele alacağız; çünkü kış lastiği taktıktan sonra yapılan en yaygın ihmal, basınç kontrolünü atlamaktır.
