“Abi hava hâlâ güneşli, daha kış gelmedi ki.” Bu cümleyi Ekim ayının ikinci haftasında Erzurum’da duyduk. Araç Palandöken eteklerinden geliyordu, dört lastiği de yaz lastiğiydi. İki gün sonra şehir merkezinde 4 santimetre kar vardı.
Erzurum kış lastiği ne zaman takılmalı sorusu, İstanbul veya İzmir için verilen yanıtla aynı değildir. Erzurum, Türkiye’nin en sert kış iklimlerinden birine ev sahipliği yapmaktadır: Yıllık ortalama sıcaklık 5 derece civarında seyretmekte, Kasım başından Nisan ortasına kadar gece sıcaklıkları eksi 15 ila eksi 25 dereceye ulaşabilmektedir. Bu coğrafyada takvim, termometrenin 7 derecenin altına düştüğü güne değil, o güne hazır olmak için geriye sayılan haftaya göre kurulmalıdır.
Trabzon yollarına ve havasına uygun lastik tipi nasıl seçilir? konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; orada yağış odaklı bir iklim anlatısı vardı. Erzurum ise farklı bir hikâye: burada sorun yağmur değil, dondurucu kuru soğuk ve sürekli kar örtüsüdür.
Erzurum iklimi lastik seçimini nasıl belirlemektedir?
Erzurum’da kış lastiği değişimi için doğru pencere Ekim ayının üçüncü haftasıdır. Türkiye’nin büyük şehirlerinde bu takvim Kasım ortasına kadar uzayabilir; Ankara için “ekim sonu-kasım başı” denebilir, İstanbul için Kasım ortası bile yeterlidir. Erzurum’da ise termometre Ekim’in 20’sinden itibaren gece eksi değerlere düşmeye başlamaktadır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün uzun yıllık verilerine bakıldığında, Erzurum’da ilk kalıcı kar örtüsünün ortalama 28 Ekim ile 5 Kasım arasında oluştuğu görülmektedir. Yani Ekim ortasında lastik değişimi erken değil, tam zamanıdır.
Yaz lastiği 7 derecenin altında sertleşir. Bu teknik bir gözlem değil, gerçek fiziksel bir sınırdır: yaz lastiğinin bileşimindeki kauçuk karışımı düşük sıcaklıkta elastikiyetini yitirmekte, yüzey teması azalmakta ve frenleme mesafesi uzamaktadır. ADAC’ın (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) yürüttüğü karşılaştırmalı testlerde, 5 derecedeki ıslak zeminde yaz lastiğiyle yapılan 80 km/s frenlemenin, kış lastiğine kıyasla 3 ila 5 metre daha uzun mesafe gerektirdiği ölçülmüştür. Erzurum’da Ekim sonunda sabah sıcaklığı çoğunlukla 3 ila 5 derece arasındadır. O 3-5 metrelik fark, bir yaya geçidinde ya da kavşak girişinde ne anlama geldiğini tahmin etmek zor değildir.
Yasal zorunluluk nedir, ne zaman başlamaktadır?
Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre kış lastiği zorunluluğu, bazı güzergâhlarda belirli tarihler arasında uygulanmaktadır. KGM’nin (Karayolları Genel Müdürlüğü) belirlediği kış lastiği zorunlu güzergâhlar arasında Erzurum’un bağlantı yolları da bulunmaktadır; bu güzergâhlarda 1 Aralık ile 1 Nisan tarihleri arasında kış lastiği zorunludur. Araç muayenelerinde TÜVTÜRK, lastik uygunluğunu da denetim kapsamında değerlendirmektedir.
Yasa minimum. Doğru zaman Erzurum için Ekim’in üçüncü haftasıdır.
Yasal tarih olan 1 Aralık’ı beklemenin anlamı şudur: Erzurum’da Kasım ayı boyunca karla kaplı yollarda yaz lastiğiyle sürüş yapmak. Bu, yasal açıdan sorunsuz ama fiziksel açıdan riskli bir tercihtir. Tezgâh başında sık duyduğumuz şey tam da budur: “Yönetmelik demiyor ki, ben de takmıyorum.” Yönetmelik alt sınırı belirler; güvenli sürüş ise ayrı bir hesaptır.
Kış lastiğinde hangi sertifikaya bakılmalıdır?
M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) ibaresi tek başına kış performansını garantilemez. Bu etiket, üretici beyanına dayanmaktadır; bağımsız bir test veya onay prosedürü gerektirmemektedir. Erzurum gibi sert kış koşullarında aranması gereken sertifika 3PMSF’dir (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi simgesi). Bu sertifika, lastiğin bağımsız testlerde belirlenmiş bir kar tutuş eşiğini geçtiğini göstermektedir.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: Erzurum için lastik seçerken yan duvardaki 3PMSF simgesini arayın. M+S ibaresi ek bir bilgi verir ama tek başına yeterli değildir.
Petlas ve Lassa, bu segmentte Türkiye pazarına yönelik 3PMSF sertifikalı modeller üretmektedir. Her iki marka da ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına uygun üretim gerçekleştirmekte; Petlas’ın Kayseri fabrikası ve Lassa’nın İzmit tesisleri TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı kalite süreçleriyle çalışmaktadır. AB enerji etiketi ise yakıt tüketimi, ıslak tutuş ve dış gürültü kategorilerinde A’dan G’ye derecelendirme sunmaktadır; kış lastiği seçiminde ıslak tutuş kategorisine öncelik vermek önerilmektedir.
Erzurum’a özgü takvim: ay ay ne yapılmalıdır?
Ekim ortası: hazırlık penceresi açılmaktadır
Ekim’in 15’i ile 20’si arasında Erzurum’da gece sıcaklıkları tutarsızlaşmaya başlar. Gündüz 12-14 derece, gece ise 1-3 derece görülmektedir. Bu dönemde lastik değişimi için randevu almak gerekir; bayiler bu tarihlerde dolmaya başlar. Lastjant’a uğrayan müşterilerimizden birçoğu Ekim ortasında geldiğinde “erken geldiniz” değil, “tam zamanında geldiniz” yanıtını almaktadır.
Ekim sonu: değişim tamamlanmış olmalıdır
28 Ekim ile 5 Kasım arasındaki ilk kalıcı kar örtüsüne hazır olmak için değişimin bu pencereden önce bitmesi gerekmektedir. Araçta bir yıl boyunca bekleyen kış lastikleri, yeniden takılmadan önce DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) koduna göre üretim tarihi kontrol edilmelidir. DOT kodu, lastiğin yan duvarında dört haneli bir sayıyla üretim haftasını ve yılını göstermektedir; örneğin “3922” ifadesi 2022 yılının 39. haftasını anlatmaktadır. Kış lastiğinin üretim tarihinden itibaren 6 yılı geçmemiş olması önerilmektedir; 8-10 yıl ise genel lastik raf ömrü olarak kabul görmektedir.
Kasım: kış tam yerleşmiştir
Kasım boyunca Erzurum’da yol yüzeyi büyük ölçüde kar ve buzlu zemin olmaktadır. Bu dönemde hâlâ yaz lastiğiyle sürüş yapan araçlar, diş derinliği ne kadar iyi olursa olsun yeterli tutuş sağlayamamaktadır. Sıfır lastiğin diş derinliği 8-9 mm’dir; yasal aşınma sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Kış lastiğinde ise 4 mm’nin altına düşmeden değişim yapılması önerilmektedir. Bu değerleri TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri üzerinden takip etmek mümkündür; lastik yüzeyindeki küçük köprüler, lastiğin yasal sınıra yaklaştığını görsel olarak göstermektedir.
Nisan’a kadar kış lastiği çıkarılmamalıdır
“Mart’ta karlar eridi, artık çıkarırım” düşüncesi Erzurum’da risklidir. Şehir merkezinde karlar erirken Palandöken yamaçları, Tahir Geçidi veya Horasan yolu hâlâ buzlu olabilmektedir. Erzurum’da gece donması Nisan ortasına kadar görülmektedir; 2021 yılında Nisan’ın 8’inde Erzurum Havalimanı çevresinde -4 derece ölçülmüştür. Yaz lastiğini geri takmak için sıcaklığın gece de dahil olmak üzere tutarlı biçimde 7 derecenin üzerinde seyretmesi gerekmektedir. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir bu karar; termometre 7 derecenin üzerinde tutarlı durmaya başladığında değişim yapılabilir.
Kafadan uydurmak söz konusu değildir: Erzurum’da yaz lastiği geçişi için en erken güvenli pencere Nisan’ın ikinci yarısı, çoğu yıl ise Nisan sonu ile Mayıs başıdır.
Lastik basıncı kış aylarında nasıl değişmektedir?
Erzurum kışında araç garajda değil açık havada beklemekteyse, sabah lastik basıncının düştüğü görülmektedir. Her 10 derecelik sıcaklık düşüşü, lastik basıncını yaklaşık 0,1 bar azaltmaktadır. Gece eksi 15, gündüz artı 5 derece olan bir günde bu fark 2 bar’ın üzerinde şişirilen bir lastik için ciddi bir sapma anlamına gelmektedir. TPMS’i (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) olan araçlarda bu uyarı sistemi devreye girebilir; TPMS olmayan araçlarda ise sabah manuel kontrol alışkanlığı edinmek gerekmektedir. Lastik üreticileri soğuk hava koşullarında basınç ölçümünü araç en az 3 saat hareketsiz kaldıktan sonra yapılmasını önermektedir.
Erzurum dışından geçiş yapanlar için ek uyarı
Bolu Dağı geçidinde kış lastiği zorunluluğu daha bilinir; oysa Erzurum çevresi güzergâhları olan Tahir Geçidi (Erzincan-Erzurum arası), Aşkale yolu ve Kop Dağı geçidi de Kasım başından itibaren kritik koşullar sunmaktadır. Ankara veya İstanbul’dan Erzurum’a araçla geçiş planlayan sürücüler için bu güzergâhlar, kış lastiği olmadan geçilmesi önerilmeyen noktalardır. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın resmi web sitesinde kapalı ve kısıtlı güzergâhlara ait güncel duyurular yayımlanmaktadır.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: Erzurum’a iş veya aile ziyareti için gelen sürücülerin bir kısmı, İstanbul veya Ankara’da kış lastiği takmamış olarak yola çıkmaktadır. Şehir merkezinde kar görmeden yola çıkılan günler bile Kop Dağı ya da Tahir Geçidi’nde tablo tamamen farklı olabilmektedir.
Erzurum için kış lastiği seçiminde dikkat edilmesi gereken teknik özellikler
Kış lastiğinin yüzeyindeki lameller (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler), düşük sıcaklıkta zemin temasını artırmaktadır. Silika karışımlı bileşim ise soğukta esnekliği korumayı sağlamaktadır. Erzurum gibi hem kar hem buz hem de kuru soğuk yüzeyin bir arada görüldüğü ortamlarda, lamel yoğunluğu yüksek ve silika oranı optimize edilmiş kış lastikleri öne çıkmaktadır.
XL (Extra Load / güçlendirilmiş yapı) etiketli lastikler, standart modellere kıyasla daha yüksek yük taşıma kapasitesi sunmaktadır; özellikle SUV ve hafif ticari araçlarda bu özellik önem kazanmaktadır. Erzurum’da kış aylarında yükle seyahat eden araçlar için yük endeksine dikkat edilmesi gerekmektedir. Yük endeksi, lastik yan duvarındaki kodun sonundaki sayıyla ifade edilmektedir; örneğin 205/55 R16 91V kodundaki 91, o lastiğin tek başına taşıyabileceği maksimum yükün 615 kg olduğunu göstermektedir.
Erzurum’da erzurum hava sıcaklığı lastik ilişkisi, diğer şehirlerin çok ötesinde bir titizlik gerektirmektedir. Ekim ortası değişim, Nisan sonu geçiş. Bu iki tarih, Erzurum sürücüsü için takvimin sabit noktalarıdır.
Bir sonraki rehberde Erzurum’da lastik değişimi: mevsim geçişinde nelere dikkat edilmeli? sorusunu açacağız; hem kıştan yaza geçişte hem de lastik depolama koşullarında yapılan yaygın hataları ele alacağız.
