“Abi, ben zaten her yıl kış lastiği takıyorum, Trabzon’da başka bir şey mi gerekiyor?” diye sordu bayimize gelen bir müşterimiz geçen kasım. Elinde eski bir dört mevsim lastiğinin faturası vardı, yıl 2022, lastik İstanbul normlarına göre seçilmişti. Trabzon’un Beşikdüzü ilçesindeki sarp sahil yollarını ve Maçka-Hamsiköy arasındaki buz tutan geçitleri hiç hesaba katmamıştı. Trabzon için lastik seçimi bu yüzden tek boyutlu bir konu değildir; şehrin hem kıyısı hem de dağ iç kesimleri aynı günde iki farklı iklim yaşatmaktadır.
Trabzon’da lastik değişimi ve mevsim geçişlerindeki kritik kararlar için önceki rehberimizi daha önce ele almıştık; bu makalede bir adım ileri gidip şehrin coğrafyasına ve hava koşullarına göre hangi lastik tipinin neden tercih edilmesi gerektiğini inceliyoruz.
Trabzon iklimi lastik seçimini nasıl etkiler?
Trabzon, Türkiye’nin yıllık yağış ortalaması en yüksek illerinden biridir; kıyı şeridinde yıllık ortalama 800-900 mm yağış düşmektedir. Bu rakam İstanbul’un yaklaşık iki katıdır. Islak asfalt Trabzon’da mevsimlik bir durum değil, neredeyse kalıcı bir zemin koşuludur. Bunun yanında iç kesimler, yani Maçka, Tonya, Dernekpazarı ve Zigana Dağı geçidi, deniz seviyesinden 2.000 metreye yakın yükselir ve bu noktalarda kasım ortasından mart sonuna kadar kar, buz ve sıkışmış kar zemini beklenmektedir.
Trabzon yol koşulları lastik seçiminde belirleyici olan iki temel değişken şunlardır: kıyı şeridindeki kronik yağmur ve ıslak asfalt, iç kesimlerdeki kar ve buz. Hangi rotada daha fazla zaman geçirildiği, hangi lastik tipinin önceliklendirileceğini doğrudan belirlemektedir.
Karayolları Trafik Yönetmeliği, belirli dağ geçitlerinde kış lastiği veya zincir zorunluluğu getirmektedir. KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) verilerine göre Zigana Dağı geçidi bu kapsamdaki yollar arasındadır. Yasa minimum şartı tanımlamaktadır; doğru zaman ise Trabzon için ekim sonu ile kasım başıdır.
Islak yol performansı: Trabzon’da göz ardı edilemeyecek tek ölçüt
Tezgâh başında sık duyduğumuz bir itiraz vardır: “Yağmurda da iyi gider, bu kadar fark yaratmaz.” Gerçek fiziksel sınır farklıdır.
ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testleri, ıslak zeminde 80 km/s hızdan tam frenlemede lastik tipine göre durma mesafesinin 3 ila 6 metre arasında değişebildiğini ortaya koymaktadır. Trabzon’un sis tutan sahil yollarında, virajın hemen arkasında beliren yayayla ya da aniden daralıp kalan bir şerit arasındaki fark budur. O 3 metre fark soyut bir sayı değildir.
AB enerji etiketi, her lastiği yakıt verimliliği (A’dan G’ye), ıslak tutuş (A’dan G’ye) ve gürültü (desibel) olmak üzere üç kategoride değerlendirmektedir. Trabzon koşullarında ıslak tutuş kategorisi en az A veya B olarak görünen lastikler tercih edilmelidir. C ve altı etiket, kronik yağmurlu bir şehirde mesafeyi anlamlı biçimde uzatmaktadır.
Islak tutuş etiketi nasıl okunur?
Lastiğin yan yüzeyinde veya bayi sistemindeki veri sayfasında yer alan AB etiketi, bir harf-sayı kombinasyonuyla gösterilmektedir. Örneğin bir 205/55 R16 91V lastiğinde “B” ıslak tutuş notu, 80 km/s hızdan frenlemede “C” notlu bir lastiğe kıyasla yaklaşık 2 metre daha kısa durma mesafesi anlamına gelmektedir. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; bu fark standardize test koşullarında ölçülmüştür.
Dört mevsim lastik Trabzon için yeterli midir?
Kısa yanıt: kıyı şeridinde büyük ölçüde evet, iç kesimlerde hayır.
Dört mevsim lastikler, üzerlerindeki M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) işareti ve 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikası bulunuyorsa 7 derecenin altındaki sıcaklıklarda yaz lastiğine göre anlamlı üstünlük sağlamaktadır. Trabzon kıyısında kış aylarında ortalama sıcaklık 4-8 derece arasında seyretmektedir; bu sınır değer dört mevsim lastiğin çalışma aralığına tam denk gelmektedir.
Ancak Maçka veya Hamsiköy gibi iç kesimlere düzenli gidiliyorsa durum değişmektedir. Bu noktalarda sıcaklık aralık boyunca -10 ile -15 dereceye inmektedir. Dört mevsim lastikler bu koşulda, 3PMSF sertifikalı tam kış lastiğinin lamel (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler) yoğunluğuna ve silika karışımı sertliğine ulaşamamaktadır. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir: rotanıza bakın, yüksekliğe bakın, sonra karar verin.
Kış lastiği seçerken 3PMSF sertifikası neden zorunludur?
Piyasada M+S ibaresi taşıyan ama 3PMSF sertifikası bulunmayan lastikler mevcuttur. Bu iki işaret aynı anlama gelmemektedir.
M+S, yalnızca lastiğin çamur ve karda kullanılabilecek diş profiline sahip olduğunu ifade etmektedir; standartlaştırılmış bir performans testi gerektirmemektedir. 3PMSF ise ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına göre tanımlanmış, sıkışmış kar zemini üzerinde kontrol grubu lastiğe kıyasla en az yüzde 25 daha iyi ivmelenme performansı gösteren lastiklere verilen sertifikadır. Trabzon’un Zigana geçidinde ya da Bolu Dağı’nda bu fark sürüşün tamamlanıp tamamlanmaması arasındaki çizgidir.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: lastik yan yüzeyinde sadece M+S yazıyorsa ve yanında dağ-kar tanesi sembolü yoksa, bu lastik yasal kış lastiği sayılsa da gerçek kış performansı sunmamaktadır.
TÜV onaylı ve DOT koduna bakarak lastik yaşını doğrulamak
TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı araç muayenesinde lastik diş derinliği ve yaşı kontrol edilmektedir. Yasal diş derinliği sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir; ancak kış lastiği için önerilen güvenli sınır 4 mm’dir. 1,6 mm’ye inmiş bir kış lastiği yasaldır. Ama Trabzon’un buz tutan yollarında yetersizdir. DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu lastiğin yan yüzeyinde dört haneli bir sayıyla gösterilmektedir. İlk iki hane üretim haftasını, son iki hane yılı belirtmektedir. Örneğin “3221” kodu, 2021 yılının 32. haftasında üretildiğini göstermektedir. Doğru saklama koşullarında lastik raf ömrü 8-10 yıla kadar uzayabilir; ancak 6 yılı geçmiş lastikler sertleşme açısından dikkatli değerlendirilmelidir.
Trabzon’a uygun lastik profili: diş derinliği ve kanal tasarımı
Trabzon uygun lastik arayışında diş profili belirleyici olmaktadır. Geniş boyuna kanallar, ıslak zeminde suyun lastik altından hızla uzaklaştırılmasını sağlamaktadır. Bu mekanizma aquaplaning’i (su üstünde kayma) önlemektedir; aquaplaning’de sürücü direksiyon ve fren kontrolünü tamamen yitirmektedir.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen şubat ayında Araklı’dan Trabzon merkezine inen yolda, yoğun yağışın ardından aracının kayma hissi verdiğini anlattı. Lastikleri iki yıllık, diş derinliği ölçüldüğünde 2,8 mm çıktı. Yasal sınırın üzerindeydi. Ama sıfır lastiğin diş derinliği 8-9 mm iken bu değer, ıslak yol kanallarının dolup taşmasına izin verecek kadar düşüktü. TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri yasal aşınma sınırını göstermektedir; güvenli sürüş sınırı ise çok daha önce başlamaktadır.
Yaz lastiği Trabzon kıyısında ne zaman yetersiz kalır?
Trabzon kıyısında yaz boyunca sıcaklık 25-30 derece arasında seyretmektedir; bu aralıkta yaz lastiği optimum çalışmaktadır. Kasım başında sıcaklık 7 derecenin altına indiğinde yaz lastiğinin kauçuk bileşimi sertleşmeye başlamaktadır. Sertleşen lastik, asfaltla daha az temas alanı oluşturmakta ve frenleme mesafesi artmaktadır. Bu süreç Trabzon kıyısında kasım başından nisan ortasına kadar sürmektedir. Trabzon iç kesimlerinde ise ekim ortasında başlamaktadır.
Trabzon’da lastik boyutu seçimi: jant ve araç uyumu
Trabzon lastik önerisi araştırıldığında boyut konusu sıklıkla göz ardı edilmektedir. Lastik boyutu rastgele seçilmez; aracın ruhsatında kayıtlı ölçüler ve ETRTO standartları baz alınmaktadır.
Bir 205/55 R16 91V lastiğinde 205 genişliği milimetre cinsinden, 55 en-boy oranını (yan duvar yüksekliğinin genişliğe oranı), R radyal (radyal yapı) yapıyı, 16 jant çapını inç cinsinden, 91 yük endeksini (yük endeksi 91 = lastik başına 615 kg taşıma kapasitesi), V ise hız kategorisini (V = maksimum 240 km/s) ifade etmektedir.
Trabzon gibi dağlık ve virajlı yolların yoğun olduğu bir şehirde XL (Extra Load / güçlendirilmiş yapı) etiketli lastikler, standart lastiklere kıyasla daha yüksek hava basıncı taşıyabilmektedir. Bu özellik özellikle yüklü araçlarda veya dağ yollarında yan duvar stabilitesini artırmaktadır.
Petlas ve Lassa gibi yerli üreticiler Trabzon koşullarında nasıl konumlanır?
Petlas ve Lassa, Türkiye’nin coğrafi çeşitliliğine göre test edilmiş lastik aileleri sunmaktadır. Her iki markanın da 3PMSF sertifikalı kış lastik serileri mevcuttur. ADAC testlerinde Avrupa merkezli markaların üst segmentine yaklaşan ıslak tutuş performansları, orta segment bütçeyle Trabzon koşullarına uygun çözüm arayanlar için değerlendirilebilir bir seçenek oluşturmaktadır. Önemli olan marka adından önce lastiğin AB enerji etiketi notuna ve 3PMSF sertifikasına bakmaktır.
Trabzon için lastik seçiminde pratik kontrol noktaları
Tüm bu bilgiyi somut bir çerçeveye oturtmak gerekirse Trabzon sürücüsünün sorması gereken dört soru şunlardır: Rotam ağırlıklı olarak kıyı mı, iç kesim mi? Kıyı ağırlıklıysa dört mevsim (3PMSF sertifikalı), iç kesim ağırlıklıysa tam kış lastiği daha güvenlidir.
AB enerji etiketinde ıslak tutuş notu nedir? Trabzon için A veya B notu tercih edilmelidir. C ve altı, kronik yağmurlu zeminde frenleme mesafesini anlamlı biçimde artırmaktadır.
Lastiğin DOT kodu kaç yıl önceye işaret ediyor? 6 yılı aşmış lastikler, diş derinliği yeterli görünse de sertleşme açısından değerlendirilmelidir.
Diş derinliği kaç mm? Yasal sınır 1,6 mm; kış için güvenli sınır 4 mm; yaz için güvenli sınır 3 mm’dir. Bu sınırlar yasa değil, güvenli sürüşün başladığı noktadır.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: Trabzon’da lastik seçimini yanlış yapan sürücülerin büyük çoğunluğu şehrin kıyı ve dağ iç kesimini tek tip bir iklim olarak değerlendirmiştir. Oysa Trabzon kıyısı ile Zigana Dağı geçidi aynı anda 10 derece fark taşıyabilmektedir. Bu fark lastiğin kauçuk bileşimi için belirleyicidir.
T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yönetmeliğine göre belirlenen kış lastiği ve zincir zorunluluğu bilgilerine T.C Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı resmi sitesinden ulaşılabilmektedir.
Trabzon’un coğrafyasına uygun lastik seçimi, tek bir parametre üzerinden değil, rota, iklim, etiket notu ve lastik yaşı bir arada değerlendirilerek yapılmaktadır. Bir sonraki rehberde Erzurum’da kış lastiği ne zaman takılmalı, iklime göre takvim nedir sorusunu ele alacağız; Trabzon’dan çok daha sert bir kış coğrafyası için lastik takım değişim zamanlamasını inceleyeceğiz.
