“Abi gösterge panelinde sarı bir ışık yandı, ne yapayım?” Tezgâh başında sık duyduğumuz bu sorunun cevabı çoğu zaman aynıdır: TPMS lambası. Sürücülerin büyük çoğunluğu bu ışığı görünce ya bandajı kontrol eder ya da hiç aldırmaz. İkisi de yanlış. Çünkü TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi), sana lastiğin patlak olduğunu değil, basıncın tehlikeli eşiğe düştüğünü söylemektedir.
Asimetrik, simetrik ve yön bağımlı lastik deseni arasındaki fark nedir? konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik. Bu yazıda ise aracının içindeki o sarı sensör sisteminin tam olarak ne yaptığını, neden önemsendiğini ve nasıl sıfırlandığını ele alacağız.
TPMS nedir ve hangi aracı ilgilendirmektedir?
TPMS, lastiğin içindeki hava basıncını gerçek zamanlı olarak izleyen ve basınç belirlenen eşiğin altına düştüğünde sürücüyü uyaran elektronik bir sistemdir. AB (Avrupa Birliği) mevzuatı gereği, Kasım 2014’ten itibaren Avrupa pazarına sunulan tüm yeni binek araçlara TPMS sistemi zorunlu olarak monte edilmektedir. Türkiye’de ise ithal edilen Avrupa menşeli araçların büyük çoğunluğu bu sistemi standart donanım olarak taşımaktadır.
Peki eşik değer nedir? Çoğu sistemde lastik üreticisinin önerdiği basıncın yüzde 25 altına düşüldüğünde lamba devreye girmektedir. Örneğin önerilen basınç 2,4 bar ise lamba yaklaşık 1,8 bar’da yanar. Burada kritik nokta şudur: lamba yanana kadar lastik zaten ciddi ölçüde sönmüş durumdadır.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: TPMS lambası bir “patlak uyarısı” değildir. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir; ama bu ölçüm sana durumu geç bildirmektedir.
TPMS nasıl çalışır: doğrudan ve dolaylı sistemler
Piyasada iki farklı TPMS teknolojisi bulunmaktadır ve ikisi de aynı sonucu farklı yollarla üretmektedir.
Doğrudan TPMS: her lastikte ayrı sensör bulunmaktadır
Doğrudan sistemde, her lastiğin jant içine yerleştirilmiş bir lastik basınç sensörü vardır. Bu sensör basınç ve sıcaklık verisini kablosuz olarak araç bilgisayarına iletmektedir. Pil ömrü genellikle 5 ila 10 yıl arasındadır; sensörün pili bittiğinde tüm sensör değiştirilmektedir çünkü pil sensörle entegre üretilmektedir. Sensörün ortalama maliyeti marka ve araç tipine göre 200 ile 600 TL arasında değişmektedir.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen kış şunu yaşadı: Ankara’da lastik değişimi yaptırmak istedi, Lassa lastikler takıldı, ama paneldeki lamba söndürülmedi. Müşteri evine giderken lamba tekrar yandı. Sorun lastikle değil, sensörlerin yeni basınç değerini tanımamasıyla ilgiliydi. Sıfırlama yapılmamıştı. Gerçek fiziksel sınır farklıdır; lamba sönmüyorsa mutlaka sıfırlama prosedürü uygulanmalıdır.
Dolaylı TPMS: ABS sensörlerini kullanmaktadır
Dolaylı sistem ise ayrı bir sensör taşımamaktadır. ABS (Anti-Blokaj Fren Sistemi) tekerlek hız sensörlerinden gelen veriyi analiz etmektedir. Mantığı şudur: sönmüş bir lastik çapı küçüldüğü için diğer lastiğe göre daha hızlı döner. Sistem bu dönüş farkını algıladığında uyarı vermektedir. Dolaylı sistemin zayıf noktası, dört lastiğin aynı anda eşit oranda sönmesi durumunda uyarı vermemesidir çünkü dönüş hızları arasında fark oluşmamaktadır.
Lastik basınç sensörü ne zaman sorun çıkarır?
Sensörler dayanıklı olmakla birlikte birkaç durumda arıza üretmektedir.
Lastik değişimi sırasında sensör zarar görebilmektedir. Montaj kolunun yanlış açıdan temas etmesi sensörü kırabilmektedir. Bu nedenle TPMS sensörü olan araçlarda montaj deneyimli bir elde yapılmalıdır. Petlas veya başka bir marka lastik takılırken sensör sökülüp yeni lastiğe aktarılmaktadır; bu aktarım sırasında conta ve somunun yenilenmesi önerilmektedir.
Kış aylarında ise farklı bir sorun çıkmaktadır. Sıcaklık düştükçe hava basıncı da düşmektedir: her 10 derece sıcaklık düşüşü için basınç yaklaşık 0,1 ila 0,15 bar azalmaktadır. İstanbul’da sonbaharda 2,4 bar olan lastik, Erzurum’da eksi 15 dereceye geldiğinde 2,1 bar’a düşebilmektedir. Bu fiziksel bir gerçektir. Lastik sönmemiştir, ama sistem yine de uyarı verebilmektedir.
Lastik basınç ikaz lambası yandığında ne yapılmalıdır?
Lastik basınç ikaz lambası yandığında sürücünün yapması gereken ilk iş hızı düşürmektir. Düşük basınçlı lastikle yüksek hızda seyir, lastiğin iç yapısındaki kord katmanlarının (lastik gövdesindeki güçlendirici tel veya iplik tabakaları) ısınmasına ve kalıcı hasar görmesine yol açmaktadır.
Hız düşürüldükten sonra ilk güvenli noktada durup dört lastiğin basıncı manuel olarak ölçülmelidir. Bunun için dijital ya da mekanik bir basınç ölçer kullanılmaktadır. Araç üreticisinin önerdiği basınç değerleri genellikle sürücü kapısının iç kenarına yapıştırılmış etikette yazmaktadır; bu değerler aracın kendi özelinde belirlenmiş değerlerdir ve lastiğin yan duvarındaki maksimum basınç değeriyle karıştırılmamalıdır.
Basıncı düşük olan lastik tespit edildikten sonra şu adımlar izlenmektedir:
- Basınç önerilen değere getirilmektedir.
- Düşüşün nedeni araştırılmaktadır: yavaş sızıntı, valf sorunu ya da sıcaklık farkı olabilmektedir.
- Basınç düzeltme sonrasında lamba sönmüyorsa TPMS sıfırlama işlemi uygulanmaktadır.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: Sürücülerin yüzde altmışından fazlası basıncı düzelttikten sonra lambanın otomatik söneceğini beklemektedir. Bazı araçlarda bu gerçekleşmektedir; ama pek çok modelde manuel sıfırlama zorunludur.
TPMS sıfırlama nasıl yapılmaktadır?
TPMS sıfırlama işlemi araç modeline göre farklılık göstermektedir. Üç yaygın yöntem bulunmaktadır.
Manuel sıfırlama butonu: Birçok araçta torpido gözü altında ya da direksiyon yanında bir TPMS sıfırlama butonu bulunmaktadır. Lastiğin basıncı önerilen değere getirildikten sonra araç 5 dakika boyunca 50 km/s hızda sürülmekte, ardından araç durdurularak buton 3 saniye basılı tutulmaktadır. Sistem yeniden kalibrasyon yapmaktadır.
OBD-II üzerinden sıfırlama: Bazı araçlar sıfırlama için OBD-II (On-Board Diagnostics / araç içi teşhis portu) bağlantısı gerektirmektedir. Özellikle Volkswagen, Audi ve BMW gibi markalarda bu yöntem yaygındır. Serviste OBD-II uyumlu bir cihaz bağlanarak sensörler yeniden eşleştirilmektedir.
Sürüş ile otomatik kalibrasyon: Dolaylı TPMS sistemlerinde basınç düzeltildikten sonra araç yaklaşık 20 dakika sürüldüğünde sistem kendiliğinden kalibre olmaktadır. Ama bu süre boyunca lamba yanmaya devam etmektedir; bu normaldir.
Kafadan uydurmak söz konusu değildir: sıfırlama yöntemi araç modelinin kullanım kılavuzunda açıkça belirtilmektedir. Kılavuzu okumak, gereksiz bir servis ziyaretini önlemektedir.
Lastik değişiminde TPMS sensörlerine ne olmaktadır?
Kış lastiği takılacağında ya da lastik boyutu değiştirilecek olduğunda TPMS sensörleri özel dikkat gerektirmektedir. Doğrudan sistemlerde sensörler eski lastikten sökülerek yeni lastike aktarılmaktadır. Bu aktarım sırasında sensör somunun sıkılma torku üretici spesifikasyonuna göre ayarlanmalıdır; fazla sıkılırsa valf kırılmakta, az sıkılırsa hava sızmaktadır.
Sahadan bir örnek: Bursa’da bir müşterimiz kış lastiği değişimi için başka bir servise gitmiş, sensörleri aktarılmamış. Araç sahibi bunu fark etmeden ayrılmış. İki gün sonra lamba sürekli yanmaya başlamış; sensör takılmadığı için sistem uyarı vermekteydi. Doğru montaj yapılmadığında bu tür sorunlar kaçınılmaz olmaktadır.
ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına göre jant ve lastik kombinasyonu değiştiğinde TPMS sisteminin yeniden kalibre edilmesi gerekmektedir. Bu teknik bir zorunluluktur, ihmal edilmemelidir.
Yedek lastik ve TPMS: sık atlanan bir ayrıntı
Pek çok sürücünün aklına gelmeyen bir nokta: stepne. Araçtaki beşinci lastik olan stepne de TPMS kapsamına girmektedir; ama çoğu araçta stepne sensörü takılmamaktadır ya da sistem stepneyi izlememektedir. Bu durum, basıncı düşmüş bir stepneyle yola çıkma riskini doğurmaktadır.
Lastjant olarak şunu öneriyoruz: Stepnenin basıncını altı ayda bir manuel olarak ölçmek, TPMS sistemine güvenmekten daha güvenilir bir yöntemdir. Stepne için önerilen basınç genellikle 4,2 bar’dır; bu değer kompakt stepneler için daha yüksektir ve yine kapı etiketinde belirtilmektedir.
TPMS ile doğru lastik seçimi ilişkisi
TPMS yalnızca basıncı izlemektedir; lastiğin yaşını, diş derinliğini ya da uygunluğunu denetlememektedir. TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri yasal aşınma sınırını göstermektedir ve bu sınır 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Sıfır lastiğin diş derinliği ise genellikle 8 ila 9 mm arasındadır. TPMS lambası sönük olsa da lastiğin diş derinliği 1,6 mm’nin altına inmişse araç teknik muayeneden geçememektedir.
TÜVTÜRK araç muayenesinde lastik kontrolü yapılmaktadır; hem diş derinliği hem de görünür hasar incelenmektedir. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yönetmeliğine göre uygunsuz lastikle trafiğe çıkmak ceza kapsamındadır. TPMS iyi bir yardımcıdır; ama tek güvence değildir.
ADAC (Allgemeiner Deutschen Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) lastik testlerinde, basıncı yüzde 25 düşürülmüş lastiklerde ıslak frenleme mesafesinin 80 km/s hızda 3 ila 5 metre uzadığı belgelenmiştir. O 3 ila 5 metre fark, önündeki araçla arandaki mesafeyi belirleyebilmektedir.
Bir sonraki rehberde kış, yaz ve dört mevsim lastik arasındaki fark nedir? sorusunu açacağız; hangi sezonda hangi lastiğin kullanılması gerektiğini sayılar ve sahadan gözlemlerle ele alacağız.
Yasa minimum; doğru bilgi ise her zaman lambanın bir adım önündedir.
