“Hocam bu lastik daha yeni, neden kayıyor?” diye soran müşterimize tezgâh başında ilk sorduğumuz şey şudur: “Lamel derinliği kaç?” Çoğu zaman cevap gelir: “Ne lameli?” İşte o anda konuşmaya sıfırdan başlamak gerekir.
Lastik lamel nedir sorusu, lastik seçiminde en sık atlanan teknik detayların başında gelmektedir. Oysa bu küçük çentikler, özellikle kış koşullarında lastiğin zemine tutunma biçimini doğrudan belirlemektedir. Yüzey sıcaklığı 7 derecenin altına düştüğünde yaz lastiğinin neden yetersiz kaldığını, kış lastiğinin farkını ise büyük ölçüde bu yapı oluşturmaktadır.
XL (Extra Load) lastik nedir, standart lastikten farkı nedir konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; bu yazıda bir adım geri çekip lastiğin yüzey geometrisine, özellikle de lamel yapısına odaklanıyoruz.
Lamel ne anlama gelmektedir ve nerede bulunmaktadır?
Lamel, lastiğin taban yüzeyindeki ince, dar çentiklerdir. Teknik adıyla “sipe” olarak da geçmektedir; ancak Türkiye’de sektörde lamel kelimesi yerleşmiştir. Genişliği genellikle 0,4 ile 1,0 mm arasında değişmektedir. Desen bloklarının üzerine, kalıpla ya da lazer kesimle açılmaktadır. Desen kanallarından (geniş su tahliye yolları) farklıdır; kanallar suyu dışarı atar, lameller ise yüzeye tutunan küçük kenarlar oluşturur.
Somutlaştıralım: Bir kış lastiğinin taban yüzeyinde 2000 ila 4000 arasında lamel bulunabilmektedir. Her lamel, bağımsız bir kenar gibi davranır; zemine değdiğinde açılır, serbest kaldığında kapanır. Bu dinamik yapı, özellikle sıkıştırılmış kar ve buz üzerinde zemine tutunma yüzeyini artırmaktadır.
Yaz lastiklerinde lamel ya hiç yoktur ya da çok azdır. Sebebi basittir: sıcak ve kuru zeminde bu çentikler lastiği gereğinden fazla esnetir, yol tutuşunu zayıflatır. Kışın ise aynı esneklik bir avantaja dönüşmektedir.
Lamel ne işe yarar, teknik olarak ne sağlamaktadır?
Düz bir blok yüzeyi düşünün. Islak veya karlı zeminde bu yüzey suyu dağıtabilir; ama zemine “tutunmak” için yeterli kenar oluşturmaz. Lamel işte bu noktada devreye girmektedir.
Her lamel, zemine değdiğinde iki işlev üstlenmektedir. Birincisi, kar taneciklerini çentikler içine alarak mekanik bir kilit oluşturmaktadır. İkincisi, ıslak zeminde su filmini keserek daha fazla lastik yüzeyinin asfalt ile temas etmesini sağlamaktadır. ADAC’ın (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) yürüttüğü frenleme testlerinde, lamel yoğunluğu yüksek kış lastiklerinin 50 km/s hızdan ıslak zeminde durma mesafesi, aynı koşullarda yaz lastiğine kıyasla ortalama 11 metre daha kısa çıkmaktadır. Kuru zeminde bu fark tersine dönmekte; yaz lastiği daha iyi frenlemektedir.
Lastjant olarak müşterilerimize hep şu şekilde anlatıyoruz: lamel, lastiğin zemine “el sıkışma” yüzeyini artıran bir çoğaltıcıdır. Lamel yoksa elini uzatıyorsun ama tutunamıyorsun.
Lamel sayısı ve derinliği: hangi değerler önemlidir?
Sıfır bir kış lastiğinde lamel derinliği genellikle 8 ila 9 mm arasındadır. Yeni kış lastiğinin taban derinliği de bu aralıktadır. Lastik aşındıkça lamel derinliği de azalmaktadır; 4 mm’nin altına indiğinde lamel işlevi büyük ölçüde kaybolmaktadır.
Bu sayı tesadüf değildir. Karayolları Trafik Yönetmeliği’nde yasal diş derinliği sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Yasa minimum. Doğru kış sezonu için önerilen sınır ise 4 mm’dir; bu noktanın altındaki bir kış lastiği yasal olarak kullanılabilir, ama lamel derinliği yetersiz kaldığı için kış performansı dramatik biçimde düşmektedir. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir.
3PMSF sertifikası ve lamel ilişkisi
Kış lastiği alırken yalnızca M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) ibaresi yetmemektedir. Gerçek kış performansının göstergesi 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikasıdır. Bu sertifikayı alan lastikler, standart bir referans lastiğe kıyasla kar üzerinde en az yüzde 25 daha iyi ivmelenme performansı göstermiştir.
3PMSF sertifikalı lastiklerin ortak özelliği yüksek lamel yoğunluğudur. Sertifika doğrudan lameli ölçmez; ama lamel olmadan bu performans eşiğine ulaşmak mümkün değildir. Dolayısıyla 3PMSF ibaresi, aynı zamanda yeterli lamel geometrisinin dolaylı bir kanıtıdır.
Kış lastiğinde lamel tasarımı nasıl farklılaşmaktadır?
Her üretici lamel biçimini farklı tasarlamaktadır. Düz lamel, dalgalı lamel, zikzak lamel gibi geometriler bulunmaktadır. Bu fark neden önemlidir?
Düz lamel, açıldığında iki düz kenar oluşturur. Dalgalı lamel ise kapandığında kendi kendini kilitler; bloğun şekil değiştirmesini engeller. Buna “kilitlemeli lamel” veya teknik adıyla “3D lamel” denilmektedir. Petlas ve Lassa gibi yerli üreticiler de son nesil kış lastiklerinde bu 3D lamel geometrisini kullanmaktadır; bloğun yüksek hızda veya sert frenleme sırasında bozulmasını azaltmaktadır.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen kış Bolu Dağı geçidini anlatmıştı: “Sabah 06.00’da yola çıktım, üst yol buz gibiydi. Öndeki araç yeni kış lastiğiyle yavaş gidiyordu, ben onun gerisinde kaldım ama hiç kaymadım.” Lastiğini incelediğimizde 3D lamel geometrisine sahip bir kış modeli olduğunu gördük. Lamel derinliği 6,5 mm, yani hâlâ etkin aralıktaydı.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde lamel ihtiyacı nasıl değişmektedir?
Türkiye’nin coğrafyası tek tip değildir ve bu durum lamel ihtiyacını doğrudan etkilemektedir.
Erzurum, Kars ve Ağrı’da hava sıcaklığı ekimden nisan sonuna kadar sıfırın altında kalabilmektedir. Bu bölgelerde yüksek lamel yoğunluğu ve derin lamel geometrisi zorunluluktur; 3PMSF sertifikalı lastik seçmek tavsiyenin ötesine geçmektedir. Bolu Dağı geçidi ve Trabzon’un iç kesimleri de benzer koşullar sunmaktadır.
Ankara ve Bursa için durum farklıdır. Kış aylarında kar yağışı düzensizdir; bazen bir haftada beş farklı hava koşuluyla karşılaşılabilir. Bu bölgelerde lamel yoğunluğu yüksek, ıslak performansı da iyi kış lastikleri öne çıkmaktadır.
İstanbul’un kuzey ilçeleri (Sarıyer, Beykoz, Şile) ile İstanbul merkez arasında da fark vardır. Merkez ilçelerde kış koşulları ılımandır; ancak 7 derecenin altına düşen sıcaklık yaz lastiğini sertleştirmekte, lamel yoksunluğuyla birleşince ıslak frenleme performansı belirgin biçimde azalmaktadır. İzmir ve Antalya’da ise kış lastiği zorunluluğu daha sınırlı kalmaktadır; yine de yağışlı dönemlerde lamel yapısı güçlü all-season (dört mevsim) lastikler tercih edilebilmektedir.
Lamel aşınması nasıl anlaşılmaktadır?
Tezgâh başında sık duyduğumuz bir soru şudur: “Lamel hâlâ var mı bilmiyorum, nasıl bakacağım?” Kafadan uydurmak söz konusu değildir; ölçmek gerekir.
Bunun için iki yöntem kullanılmaktadır. Birincisi, lastik derinlik ölçer (lastik profilometre); 4 mm altını gösteriyorsa lamel etkinliği bitmiştir. İkincisi, TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri. Lastiğin yan yüzeyindeki üçgen veya “TWI” yazısının gösterdiği desen kanalı içindeki çıkıntı, yasal sınır olan 1,6 mm’yi temsil etmektedir. Bu çıkıntı ile desen bloğu aynı hizaya geldiğinde lastik yasal sınıra ulaşmış demektir. Ama kış performansı için bu noktayı beklemek doğru değildir; 4 mm’de değişim zamanı gelmiştir.
DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu da bu süreçte yardımcı olmaktadır. Lastiğin yan yüzeyindeki dört haneli DOT üretim kodu, lastiğin hangi haftada ve yılda üretildiğini göstermektedir. Örneğin “2322” kodu, 2022 yılının 23. haftasını ifade etmektedir. Doğru saklama koşullarında lastik raf ömrü 8-10 yıl olsa da kış performansı açısından 5-6 yılın üzerindeki lastiklerde lamel esnekliği azalmaktadır; bu durum sertleşmiş bir lamelin işlevsizleşmesi anlamına gelmektedir.
AB enerji etiketi ve lamel ilgisi
AB enerji etiketi (yakıt verimliliği + ıslak tutuş + dış gürültü) kış lastiklerinde de uygulanmaktadır. Etiketin ıslak tutuş sütunundaki A ve B notları, büyük ölçüde lamel geometrisinin bir sonucudur. Yüksek lamel yoğunluğu ıslak zeminde daha fazla kenar oluşturduğundan, bu iki değişken arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Etiketi okurken ıslak tutuş notu A olan bir kış lastiği, lamel tasarımının test edilmiş ve doğrulanmış olduğunu göstermektedir.
ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartları çerçevesinde üretilen kış lastiklerinde lamel geometrisi ve derinliği belirli toleranslara uymak zorundadır. TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı araç muayenelerinde de lastik desen derinliği kontrol edilmektedir; ancak lamel geometrisinin kalitesi muayene kapsamında değil, üretim standardı kapsamında kalmaktadır.
KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) kış lastiği zorunluluğuna ilişkin düzenlemelere T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı web sitesinden ulaşılabilmektedir.
Lamel ile ilgili en sık yapılan hatalar nelerdir?
“Daha kış gelmedi, ne kış lastiği?” sorusu her yıl ekim ayında tekrar karşımıza çıkmaktadır. Oysa kış lastiğine geçiş zamanı, kar yağışını beklemek değildir. Hava sıcaklığı sürekli olarak 7 derecenin altında seyretmeye başladığı anda, yani çoğu yıl ekim sonu ile kasım başı arasında, kış lastiğine geçilmelidir. Bu eşikte yaz lastiğinin kauçuk bileşimi sertleşmekte, lamel olmadan zemine tutunma yüzeyi azalmaktadır. Gerçek fiziksel sınır farklıdır; takvimle değil, termometreyle karar verilmektedir.
İkinci yaygın hata, M+S ibareli lastikleri kış lastiği zannetmektir. M+S etiketi bir performans sertifikası değildir; yalnızca lastiğin çamur ve kar koşullarında kullanılmak üzere tasarlandığını belirtmektedir. Lamel yoğunluğu ve kauçuk bileşimi hakkında hiçbir güvence vermemektedir. 3PMSF sertifikası olmayan bir M+S lastik, Erzurum kışında yetersiz kalabilmektedir.
Üçüncü hata ise ön-arka dengesizliğidir. Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: sürücülerin bir kısmı yalnızca ön aksı kış lastiğiyle değiştirmektedir. Bu durum, arka aksın kayması durumunda aracın kontrolden çıkma riskini artırmaktadır. Dört lastik birlikte değiştirilmelidir; bu kural hem ön çekişli hem de arka çekişli araçlar için geçerlidir.
Lamel bakımı yapılabilir mi?
Lamel yenilenemez. Bir kez aşınan lamel geri kazanılamaz; bu yüzden lastiğin tüm ömrü boyunca lamel derinliğini takip etmek gerekmektedir. Bununla birlikte lamel ömrünü uzatmanın yolları bulunmaktadır.
Lastik basıncını doğru tutmak bu yolların başında gelmektedir. Düşük basınçlı lastik, desen bloklarını daha fazla esnetmekte ve lamel açıklıklarının düzensiz aşınmasına yol açmaktadır. Araç üretici kılavuzunda belirtilen basınç değerlerine uymak, hem lamel ömrünü hem de yakıt verimliliğini korumaktadır. TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) bulunan araçlarda sistem uyarısı geldiğinde basınç hemen kontrol edilmelidir; uyarı çıkmadan önce de ayda bir manuel ölçüm yapılması önerilmektedir.
Düzenli rot-balans ayarı da lamel düzgünlüğünü korumaktadır. Dengesiz araçta lastik tek noktadan aşınmakta, lamel derinliği bölgesel olarak erken bitmektedir.
Kış lastiklerini yaz boyunca düzgün şekilde saklamak da lamel esnekliğini korumaktadır. Direk güneş ışığı, ozon ve ısı kauçuğu sertleştirmekte; bu sertleşme lamel işlevini olumsuz etkilemektedir. Serin, karanlık ve kuru bir ortamda, tercihen lastik poşetlerinde muhafaza etmek önerilmektedir.
Lamel küçük görünür. Ama o küçük çentikler, 50 km/s hızda tam frenleme yapıldığında durma mesafesini 11 metre kısaltabilmektedir. O 11 metre fark, bir yaya geçidindeki mesafedir.
Bir sonraki rehberde aquaplaning (su üstünde kayma) nedir, nasıl önlenir sorusunu açacağız; lamel ile aquaplaning ilişkisi orada daha net görünecektir.
