“Kış lastiği takılı, çıkarmaya üşendim, ne olur ki?” Bu cümleyi tezgâh başında yılda en az yüzlerce kez duyuyoruz. Cevap kısa: olur. Hem cebinden hem güvenliğinden götürür.
Kış lastiği yazın kullanılır mı sorusunun teknik cevabı tek kelimedir: kullanılmaz. Ama neden kullanılmaz, bunu sayılarla ve sahadan örneklerle açıklamak gerekiyor. Çünkü “aşınır biraz” deyip geçmek meselenin yalnızca bir parçasıdır; asıl kayıp güvenlik performansında yaşanmaktadır.
Yaz lastiğinin soğukta ne kadar sertleştiğini ve neden tehlikeli olduğunu yaz lastiği 7 derecenin altında neden tehlikelidir rehberimizde ayrıntılı işlemiştik. Şimdi madalyonun öbür yüzüne bakıyoruz: kış lastiğini yaza bırakırsak ne olur?
Kış lastiği yazın kullanılır mı: kısa ve net cevap
Kış lastiği, yaz aylarında kullanıldığında aşırı ısınan kauçuk bileşimi nedeniyle normalden 2-3 kat daha hızlı aşınmaktadır. Sıcak asfalt yüzeyi ve yüksek hava sıcaklıkları, kış lastiğinin yumuşak silika karışımını (lastik kauçuk bileşimindeki esnek yapı maddesi) eritircesine aşındırmaktadır. Bunun yanında ıslak frenleme ve yol tutuşu performansı ciddi ölçüde düşmekte, yakıt tüketimi artmaktadır. Kış lastiği yazın kullanmak hem ekonomik hem güvenlik açısından zararlıdır.
Kış lastiğini kış yapan şey nedir?
Kış lastiğinin sırrı kauçuk karışımında yatmaktadır. Standart bir yaz lastiği 40 derece asfalt sıcaklığında ideal sertliğe ulaşırken, kış lastiği bu sıcaklıkta fazla yumuşamaktadır. Bunun nedeni bileşimdir: kış lastiklerinde silika oranı yüksek tutulmakta, kauçuk karışımına düşük sıcaklıklarda esnekliği korumak için özel polimerler eklenmektedir. Amaç 7 derecenin altında bile yol yüzeyine yapışmak, tutunmayı kaybetmemektir.
Diş deseni de farklıdır. Kış lastiğinde lameller (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler) çok daha yoğundur; bu çentikler kar ve çamuru kanallardan atmak, buz üzerinde tutunma yüzeyi oluşturmak için tasarlanmıştır. Yaz aylarında bu derin kanallar ve lameller sıcak asfalta karşı dezavantaja dönüşmektedir: lastik gereğinden fazla deforme olmakta, diş blokları düzensiz ve hızlı aşınmaktadır.
3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikası taşıyan bir lastiğin bu sertifikayı kazanması, belirli bir kış performans standardını karşılaması anlamına gelmektedir. Ama bu sertifika yazın güvenli olduğunu garanti etmemektedir. Tam tersine.
Sıcakta kış lastiği ne kadar hızlı aşınır?
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: kış lastiğini yaza bırakmak, o lastiğin ömrünü yaklaşık yarı yarıya kısaltmaktadır.
Bir yaz lastiğinin normal kullanımda 40.000-50.000 km ömrü varsa, kış lastiğinin yaz koşullarındaki ömrü 20.000-25.000 km civarına düşmektedir. ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testleri bu farkı defalarca ölçmüştür: 30 derece hava sıcaklığında kış lastiği, eşdeğer yaz lastiğine göre yüzde 30 ila 50 daha hızlı aşınmaktadır.
Türkiye koşullarında bunu somutlaştıralım. İstanbul’da mayıs ayının sonundan ekim başına kadar asfalt yüzey sıcaklığı 45-55 dereceye ulaşmaktadır. Ankara’da temmuz ayı asfalt sıcaklığı 50 dereceyi geçmektedir. İzmir ve Antalya’da bu rakam 60 dereceye yaklaşmaktadır. Kış lastiğinin kauçuk bileşimi bu sıcaklıklarda adeta erimektedir.
Yasal diş derinliği sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir. Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre bu sınırın altındaki lastikle araç trafiğe çıkamamaktadır. Sıfır bir kış lastiğinin diş derinliği 8-9 mm’den başlamaktadır. Yaz koşullarında hızlı aşınan bir kış lastiği bu sınıra çok daha kısa sürede ulaşmaktadır.
Güvenlik kaybı aşınmadan önce başlamaktadır
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen yaz tam da bu durumu yaşadı. Diş derinliği hâlâ 4 mm’nin üzerindeydi, yani görsel olarak “sorun yok” gibi duruyordu. Ama frenleme mesafesinden şikâyetçiydi. “Islak yolda arabam kayıyor gibi hissettiriyor” dedi.
Ölçtük. Diş derinliği yasal sınırın üzerindeydi ama lastik kış lastiğiydi ve temmuzda kullanılıyordu. Sorun aşınmadan önce gelmişti: kauçuk bileşimi sıcakta fazla yumuşamış, lastik yol yüzeyine gereğinden fazla yapışır hale gelmişti. Bu durum ıslak yolda aquaplaning (su üstünde kayma) riskini artırmaktadır.
Kış lastiğinin yaz aylarındaki ıslak frenleme performansı, aynı koşullarda yaz lastiğine kıyasla yüzde 10-15 daha zayıftır. Bu fark, 80 km/s hızda yaklaşık 5-7 metrelik ekstra frenleme mesafesi anlamına gelmektedir. O 5-7 metre farkı soyut bir sayı değildir.
Yakıt tüketimi ve AB enerji etiketi bağlantısı
Kış lastiğinin yumuşak bileşimi yaz koşullarında bir başka sorunu da beraberinde getirmektedir: yuvarlanma direnci artmaktadır. AB enerji etiketi (yakıt + ıslak tutuş + gürültü sınıfını gösteren etiket) A-G arasında sınıflandırma yapmaktadır. Kış lastikleri bu etikette yakıt verimliliği açısından genellikle C veya D sınıfında yer almaktadır. Yaz koşullarında aynı lastiğin yuvarlanma direnci daha da artmakta, yani etiket üzerindeki C performansı bile elde edilememektedir.
Pratikte bu şu anlama gelmektedir: eşdeğer bir yaz lastiğine göre kış lastiğiyle yazın sürüş yapmak, 100 km’de 0,3-0,5 litre ekstra yakıt tüketimi doğurmaktadır. İstanbul-Ankara arası yaklaşık 450 km’dir. Yalnızca bu tek seferlik seyahatte 1,5-2 litre fazladan yakıt harcanmaktadır.
M+S işareti kış lastiği sertifikası değildir
Tezgâh başında sık duyduğumuz şudur: “Ama lastiğin üzerinde M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) yazıyor, dört mevsim kullanılabilir.” Bu yaygın bir yanılgıdır.
M+S işareti yalnızca lastiğin çamur ve karda belirli bir minimum performans gösterdiğini belirtmektedir. Herhangi bir bağımsız test gerektirmemektedir; üretici bu işareti kendi beyanıyla koymaktadır. 3PMSF sertifikası ise farklıdır: bağımsız testlerle ölçülen, belgelenmiş bir kış performans standardını ifade etmektedir.
M+S işaretli ama 3PMSF sertifikasız bir lastik, yaz aylarında kullanılabilir mi? Teknik olarak evet, ama bu lastiğin kış lastiği olduğu gerçeğini değiştirmemektedir. Kauçuk bileşimi hâlâ kış için optimize edilmiş durumdadır. Yazın aşınma ve performans kaybı sorunu aynen geçerlidir.
Kış lastiğini ne zaman çıkarmak gerekir?
KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) kış lastiği zorunluluğu belirli güzergâhlar için uygulanmaktadır. Bolu Dağı geçidi, Erzurum-Kars hattı, Trabzon iç kesimleri gibi riskli güzergâhlarda kış lastiği zorunluluğu kasım başından mart sonuna kadar sürmektedir.
Ama zorunluluk takvimi, doğru değişim zamanının takvimi değildir. Yasa minimum; doğru zaman hava sıcaklığı sürekli olarak 7 derecenin üzerine çıktığı andır. Türkiye’nin batı kıyıları için bu genellikle mart sonu-nisan başı anlamına gelmektedir. İstanbul’da nisan ortası, İzmir ve Antalya’da mart sonu genellikle güvenli değişim penceresidir. Ankara ve Bursa için nisan sonu daha ihtiyatlı bir tercih olmaktadır.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: termometre sürekli 10 derecenin üzerinde seyrediyorsa kış lastiğini çıkarma vakti gelmiştir. Tahmin değil, ölçüm. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir.
Petlas ve Lassa kış lastiklerinde bu fark nasıl görünmektedir?
Yerli üreticilerin kış lastiklerinde de aynı prensip geçerlidir. Petlas’ın Full Grip PT935 veya Lassa‘nın Snoways serisinin kauçuk bileşimleri, Avrupa kökenli rakipleriyle aynı fizik kurallarına tabidir: düşük sıcaklıklar için optimize edilmiş karışımlar yüksek sıcaklıklarda fazla yumuşamaktadır.
DOT kodu (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı onay kodu) lastiğin üretim haftasını ve yılını göstermektedir. Dört haneli bu kod, son iki rakam yılı ifade etmektedir. Yazın kış lastiği kullanan bir sürücü hem lastiğin ömrünü hızla tüketmekte hem de DOT kodunun gösterdiği üretim tarihine bakarak kalan ömrü yanlış hesaplamaktadır. Çünkü takvim yılı değil, gerçek aşınma ve kauçuk bozulması belirleyicidir.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: yazın kış lastiği kullanan müşteriler, lastiğin görsel olarak “iyi” göründüğünü düşünürken diş derinliği ölçümlerinde 3 mm’nin altına düşmüş lastiklerle gelme eğilimindedir. Önerilen kış lastiği minimum diş derinliği 4 mm’dir. Bu sınırın altındaki bir kış lastiği kışın da yetersiz kalmaktadır.
Düzensiz aşınma: kış lastiğinin yazın bıraktığı iz
Kış lastiği yazın kullanıldığında yalnızca hızlı değil, düzensiz de aşınmaktadır. Diş bloklarının kış için tasarlanmış geometrisi, sıcak asfalt üzerinde eşit basınç dağılımı sağlayamamaktadır. Sonuç: bazı bölgeler çok daha hızlı aşınırken bazı bölgeler nispeten korunmaktadır.
Bu düzensiz aşınma titreşim ve gürültüye yol açmaktadır. Müşteriler bunu genellikle “araba vızıldıyor” ya da “direksiyon titriyor” şeklinde tarif etmektedir. Üstelik düzensiz aşınan bir lastiği kışa döndüğünüzde tekrar kullanmak mümkün değildir; hem kış performansı hem de güvenlik açısından yetersiz kalmaktadır.
ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartları lastik gövdesinin kord katmanlarını (lastik gövdesindeki güçlendirici tel veya iplik tabakaları) koruma altına alır. Düzensiz ve hızlı aşınan bir lastik bu korumayı erken kaybetmektedir. TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri yasal aşınma sınırını göstermektedir; ama düzensiz aşınmada TWI’nin bir bölgesi sınıra ulaşırken diğer bölge hâlâ derin görünebilmektedir. Kafadan uydurmak söz konusu değildir; her dört köşedeki diş derinliği ayrı ayrı ölçülmelidir.
Kış lastiğini yazın saklamak da ayrı bir konudur
Değiştirdiğin kış lastiğini doğru saklamazsan bir sonraki kış için işe yaramaz hale gelebilir. Doğru saklama koşullarında lastik raf ömrü 8-10 yıldır. Ama yüksek sıcaklık, UV ışını ve yanlış depolama bu ömrü dramatik biçimde kısaltmaktadır.
Kış lastiğini yazın arabada ya da güneş alan garajda bırakmak, kauçuğun çatlamasına ve sertleşmesine yol açmaktadır. Serin, karanlık ve kuru bir ortamda, tercihen lastik torbasına alınarak saklanması gerekmektedir. Bu, yatırımını korumanın en basit yoludur.
Peki ya dört mevsim lastik bu denklemi değiştiriyor mu?
Kış lastiğini yazın kullanmanın yarattığı bu sorunlar dört mevsim lastikler için kısmen farklıdır. Dört mevsim lastikler hem kış hem yaz koşullarında kabul edilebilir performans sunmak üzere tasarlanmış ara formüllere sahiptir. Ama “kabul edilebilir” ifadesinin sınırlarını da bilmek gerekmektedir.
İstanbul merkez ya da İzmir gibi ılıman kış geçen şehirlerde dört mevsim lastik mantıklı bir tercih olabilir mi? Bunu bir sonraki rehberde dört mevsim lastik İstanbul ve İzmir sürücüsü için yeterli mi sorusunu ayrıntılı inceleyeceğiz.
Kış lastiğini yazın kullanmak ekonomik değildir, güvenli değildir, mantıklı değildir. Yasa minimum, doğru zaman termometre sürekli 7 derecenin üzerinde kaldığı andır.
