“Abi jantı taktık ama sallanıyor, balans mı bozuk?” diye soran müşterimize tezgâh başında ilk sorduğumuz şey şu olur: “Hub çapına baktınız mı?” Çoğu zaman karşılık aynıdır: “Hub çapı da ne demek?”
Jant göbek çapı, bir aracın aks göbeğindeki çıkıntının dış çapını ifade etmektedir. Jantın merkezindeki delik bu ölçüyle tam örtüşmezse jant, aks üzerinde geometrik olarak merkezlenemez. Cıvatalar sıkılsa bile jant hafifçe kaymış pozisyonda kalır; bu da titreşim, düzensiz aşınma ve uzun vadede saplama hasarı anlamına gelmektedir. Mesele balans değildir. Mesele oturma geometrisidir.
Jant balansı nedir, ne zaman ve neden yapılmalı? konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; balans ile hub uyumsuzluğu arasındaki farkı anlamak için o yazıya da göz atmak işe yaramaktadır.
Hub çapı tam olarak ne anlama gelmektedir?
Hub çapı, aracın aks göbeği üzerinde yükselen silindirik kısmın milimetre cinsinden dış çapıdır. Jantın arka yüzündeki merkez deliği (bore çapı) bu ölçüyle eşleştiğinde jant, fiziksel olarak aksın tam merkezine oturur. Eşleşme olmadığında yük, cıvatalara ve saplamaya düşer; bu saplamalar yük taşımak için değil, yalnızca jantı pozisyonda tutmak için tasarlanmıştır.
Türkiye’de satılan araçların büyük bölümünde hub çapı 54,1 mm ile 73,1 mm arasında değişmektedir. Volkswagen, Skoda, Seat grubu genellikle 57,1 mm kullanmaktadır. Toyota’nın yaygın modellerinde 60,1 mm görülmektedir. Ford Transit gibi hafif ticari araçlarda bu değer 83,1 mm’ye kadar çıkmaktadır. Rakamlar birbirine yakın görünse de 3 mm’lik bir fark bile jantın tam oturmamasına yetmektedir.
ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına göre jant üreticileri, merkez deliği çapını araç spesifikasyonuna göre veya evrensel olarak geniş tutarak üretmektedir. Evrensel jantlar çoğu zaman daha büyük bore çapıyla gelir; bu durumda merkezleme bileziği devreye girmektedir.
Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir: araç tescil belgesinde veya üretici teknik kitabında hub çapı milimetre hassasiyetiyle yazmaktadır. Kafadan uydurmak söz konusu değildir.
Merkezleme bileziği nedir ve neden gereklidir?
Tezgâh başında sık duyduğumuz soru şudur: “Jant cıvatalarla sıkıldıktan sonra zaten sabit duruyor, bilezik ne işe yarıyor?”
Cıvatalar sıkıldığında jant gerçekten sabit kalır. Ama “sabit” ile “merkezlenmiş” aynı şey değildir. Hub çapı ile bore çapı arasında 1 mm’lik bir fark bile jantı merkezden 0,5 mm kaydırmaktadır. Bu kayma 100 km/s hızda tekerlek başına yaklaşık 30 Hz frekanslı bir titreşim oluşturmaktadır. Direksiyon titremesi, volan sarsıntısı, erken bilyalı yatak (rulman) aşınması bu noktadan kaynaklanmaktadır.
Merkezleme bileziği (İngilizce: hub centric ring), tam olarak bu boşluğu kapatan plastik veya alüminyum bir adaptördür. İç çapı aracın hub ölçüsüne, dış çapı jantın bore ölçüsüne göre üretilmektedir. Örnek: araç hub çapı 57,1 mm, satın alınan jantın bore çapı 73,1 mm ise bilezik 57,1 mm iç / 73,1 mm dış ölçüsünde seçilir. Milimetre hata kabul edilmez.
Lastjant’tan hizmet alan bir müşterimiz Ankara’da çarpıcı bir deneyim yaşadı. Orijinal çelik jantlardan sonra aftermarket alüminyum jantlara geçti, cıvataları doğru moment değerinde sıktırdı, balans yaptırdı. Ama 80 km/s üzerinde direksiyon titremeye devam etti. Sorun ne balans ne de saplama torku’ydu: bore çapı 73,1 mm olan jantlar, 57,1 mm hub’lı araca bilezik takılmadan monte edilmişti. 16 mm’lik boşluk, jantı merkezden tam 8 mm kaydırmıştı. Doğru bilezik takılınca titreşim anında kayboldu.
Merkezleme bileziği lastik değişiminde sıklıkla düşer veya çantada unutulur. Bir sonraki montajda bilezik olmadan takılan jant yeniden kaymaktadır. Bu yüzden bilezikleri jantın iç yüzüne bantla sabitlemek iyi bir alışkanlıktır.
Jant titriyor ama balans tamam: hub uyumsuzluğu nasıl anlaşılır?
Balans yapıldı, ağırlıklar doğru yerleştirildi, ama titreşim geçmedi. Bu tablo İstanbul’dan Ankara’ya, Bursa’dan İzmir’e pek çok serviste yaşanmaktadır. Çoğu zaman suçlanan balans makinesidir. Gerçek fiziksel sınır farklıdır.
Hub uyumsuzluğunun balans hatasından ayrıldığı birkaç belirti vardır:
Titreşim belirli bir hız aralığında değil, hız arttıkça sürekli büyüyorsa hub kayması düşünülmelidir. Balans bozukluğu genellikle 80-100 km/s bandında zirve yapar, daha yüksek hızda azalır ya da sabit kalır. Hub kayması ise lineer olarak büyümektedir.
Jant yeni takıldıktan sonra titreşim başladıysa ve önceki jantlarda sorun yoksa, ilk bakılacak yer hub çapı uyumudur. Ayrıca jantı söküp hub yüzeyine baktığınızda bore deliğinin etrafında çizik veya sürtünme izi varsa jant oturmadan kaymış demektir.
ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) testlerinde hub centric olmayan jantların 120 km/s üzerinde ölçülen tekerlek titreşim genliğinin, hub centric montaja kıyasla 4-6 kat daha yüksek olduğu belgelenmiştir. Bu, saplama yorulmasını ciddi biçimde hızlandırmaktadır.
PCD ile hub çapını karıştırmak Türkiye’de en sık yapılan hatadır
“PCD (Pitch Circle Diameter / cıvata aralığı çemberi çapı) uyuyor, ne sorunu olabilir ki?” Bu cümleyi her hafta duyuyoruz.
PCD, cıvataların oturduğu sanal çemberin çapıdır. Hub çapı ise tamamen farklı bir ölçüdür: merkezleme göreviyle ilgilidir, cıvata yerleşimiyle değil. İkisi aynı anda uyumlu olmak zorundadır.
Örnek: PCD 5×112, hub çapı 57,1 mm olan bir Volkswagen Passat’a PCD 5×112 ama hub çapı 66,1 mm olan bir jant takılabilir mi? Cıvatalar oturur, sıkılabilir. Ama hub uyumsuzluğu 9 mm’dir. Bilezik olmadan montaj yapılırsa jant merkezlenemez.
Türkiye’de aftermarket jant alımlarında bu iki ölçünün birbirinden bağımsız kontrol edilmesi gerekmektedir. Jant satıcıları çoğu zaman yalnızca PCD’yi sorar. Hub çapı ikinci soruda gelmelidir.
Araç hub çapı nasıl öğrenilir?
Üç yol vardır.
Birincisi araç ruhsatı veya servis kitabı: üretici teknik verilerinde “centre bore” veya “hub bore” olarak milimetre cinsinden yazılmaktadır.
İkincisi doğrudan ölçüm: aks göbeğindeki çıkıntının üstüne kumpas veya iç çap ölçüm aracı tutulur. Ölçüm 0,1 mm hassasiyetinde alınmalıdır; yaklaşık değer işe yaramaz.
Üçüncüsü online araç-jant uyumluluk veri tabanları: ETRTO ve çeşitli jant üreticilerinin sitelerinde araç markası-model-yıl girilerek hub çapı sorgulanabilmektedir.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: ölçümü serviste yaptırın, satıcının sözlü bilgisine güvenmeyin. Petlas veya Lassa gibi yerli üreticilerin jant serisi dahil tüm aftermarket ürünlerde bore çapı ve hub çapı değerleri teknik veri sayfasında açıkça yer almaktadır. Bu sayfayı araç hub ölçüsüyle karşılaştırmak dakika meselesidir.
Merkezleme bileziği olmadan uzun süre kullanılırsa ne olur?
Kısa mesafede fark edilmeyebilir. Ama mesele birikmektedir.
Saplamalar (wheel stud) çekme-sıkıştırma yükleri için tasarlanmıştır; yanal kayma kuvvetleri için değildir. Hub uyumsuzluğunda her frenleme ve virajda saplama yanal yük almaktadır. ETRTO standartlarına göre bu tür yanlış yükleme, saplama yorulma ömrünü üçte bire kadar düşürebilmektedir.
Bolu Dağı geçidi veya Erzurum-Kars arasındaki uzun iniş hatları gibi sürekli frenleme gerektiren güzergâhlarda bu yük katlanmaktadır. Saplama kırılması ise jantın seyir sırasında ayrılması anlamına gelmektedir. Bu, yasa minimum değil, fiziksel güvenlik sınırıdır.
Rulman (bilyalı yatak) ömrü de kısalmaktadır. Hub kaymasının yarattığı titreşim, rulman bilye yollarına düzensiz yük bindirmektedir. İstanbul trafiğinde günde 50 km yapan bir araç için bu titreşim yıllık 18.000 km’ye denk gelmektedir. Rulman değişim maliyeti, doğru bir merkezleme bileziğinin 5-10 katıdır.
Jant alırken hub çapı için kontrol edilmesi gerekenler
Araç hub çapı öğrenildi, jant seçildi. Satın almadan önce şu iki senaryo değerlendirilmelidir.
Hub çapı tam eşleşiyorsa: jant bore çapı araç hub çapına eşit veya 0,1-0,2 mm toleransla büyükse bilezik gerekmez. Jant doğrudan hub üzerine oturmaktadır.
Jant bore çapı araç hub çapından büyükse (yaygın durum): bilezik zorunludur. Bilezik boyutu iç çap = araç hub çapı, dış çap = jant bore çapı şeklinde seçilmelidir. Plastik bileziğin kalitesi önemlidir; ucuz ve boyutsuz plastik bileziğin ısı döngüsünde deforme olduğu görülmektedir. Alüminyum veya yüksek ısı dayanımlı naylon bilezikler tercih edilmelidir.
Jant bore çapı araç hub çapından küçükse: bu jant o araca fiziksel olarak takılamaz. Zorlama yapılmamalıdır.
Tezgâh başında sık duyduğumuz bir diğer soru: “Bilezik takılırsa jant söküldüğünde düşmez mi?” Düşer. Bu yüzden montaj öncesinde bilezik, jant bore deliğine küçük bir plastik klips veya çift taraflı bant yardımıyla sabitlenmelidir. Lastik montaj makinesinde dönerken bilezik yerinden oynamaz.
Jant alırken hub çapı kadar önemli olan diğer ölçü: ET değeri
Hub çapı doğru, PCD doğru, ama jant araçtan dışarı taşıyor. Bu kez sorun ET (Einpresstiefe / gömme derinliği / offset) değerindedir.
ET, jantın flanş yüzeyinin jant orta hattına olan mesafesini milimetre cinsinden göstermektedir. Pozitif ET değeri flanşın dışarıya, negatif ET flanşın içeriye kaydığını ifade etmektedir. Araç üreticisinin belirlediği ET değerinden ±10 mm’den fazla sapılırsa jant çamur lapasına veya süspansiyon koluna sürtmektedir.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: müşterilerin büyük bölümü PCD ve hub çapını kontrol eder, ET değerini atlar. Bursa’dan gelen bir müşterimiz ET38 gereken araca ET25 jant taktırmış, yüksek hızda jant arka çamur lapasına sürtmeye başlamıştı. Bu, hem lastik hasarı hem de yasal sorun demektir. Karayolları Trafik Yönetmeliği, araç dışına taşan lastik ve jant için trafikten men yaptırımı öngörmektedir.
Hub çapı, PCD, ET ve lastik boyutu: bu dört ölçü birlikte doğruysa jant araca tam oturur. Biri eksik olduğunda gerisi düzgün olsa da sorun çıkar.
Jant göbek çapı uyumsuzluğu araç muayenesini etkiler mi?
TÜVTÜRK araç muayenesinde tekerlek titreşimi ölçülmektedir. Hub uyumsuzluğundan kaynaklanan titreşim muayene cihazlarında belirgin biçimde görülmektedir. Ayrıca jantın araç karoseri veya süspansiyon parçalarına sürtmesi doğrudan muayene reddi sebebidir.
Merkezleme bileziği görsel olarak kontrol edilmemektedir; ancak titreşim testi sırasında hub kaymasının etkisi ölçüme yansımaktadır. Yasa minimum; ama doğru montaj hem muayene hem de güvenlik açısından asgari koşuldur.
Araç muayene randevusundan önce yeni jant taktırdıysanız, hub çapı ve merkezleme bileziği kontrolünü mutlaka yaptırın. Bu kontrol 10 dakika sürmektedir ve muayene reddi riskini sıfıra yakın indirmektedir.
Hub çapı küçük bir ölçüdür. Ama o küçük ölçü, jantın araçta nereye oturduğunu belirlemektedir. Bilezik olmadan yapılan montaj titreşimle başlar, saplama hasarıyla devam eder. Doğru ölçü, doğru bilezik, doğru montaj. Üçü bir arada olduğunda jant titremez.
Bir sonraki rehberde jant çatladığında tamir edilir mi, yoksa değişmeli mi? sorusunu açacağız.
