“Abi, İstanbul’dan geliyorum, Bolu geçidinden geçeceğim, ne yapayım?” diye soran bir müşterimiz geçen kasım ayında bize uğramıştı. Lastiği yazlık, diş derinliği 3 mm’nin altında, üstüne üstlük DOT (Department of Transportation / ABD Ulaştırma Bakanlığı) kodu 2019’u gösteriyordu. Bolu Dağı o gün sisi ve ıslak yoluylaydı. Yani soru sadece “ne yapayım” değil, aslında “bu lastiğe güvenebilir miyim?” diye soruyordu.
Bolu için lastik seçimi, başka şehirlere kıyasla daha fazla değişken barındırmaktadır. Sebebi basit: Bolu, aynı anda hem TEM otoyolunun en zorlu geçitlerinden birini barındıran hem de D-100 güzergâhında yüzde sekizi aşan rampalara sahip bir ildir. Kış aylarında kar ve buz, ilkbahar-sonbaharda yoğun sis ve ıslak zemin, yaz aylarında ise uzun tünel çıkışlarındaki ani sıcaklık farkları sürücüleri beklemektedir. Bir lastik bu koşulların tamamını karşılayabilmeli ya da mevsime göre doğru zamanda değiştirilmelidir.
Bolu’da lastik değişimi: mevsim geçişinde nelere dikkat edilmeli? konusunu önceki rehberimizde detaylı işlemiştik; bu makalede ise o değişim kararını verirken hangi lastik tipini seçeceğinize odaklanıyoruz.
Bolu’nun yol koşulları neden standart bir lastik seçimine izin vermiyor?
Bolu, Karadeniz ikliminin iç kesimlere uzanan kolu ile Batı Anadolu’nun nemli havasının kesiştiği bir coğrafyada yer almaktadır. Rakım, il merkezinde yaklaşık 740 metre iken Bolu Dağı geçidi 1 050 metreye yaklaşmaktadır. Bu yükseklik farkı, aynı günün sabahında geçitte kar yağarken öğleden sonra şehir merkezinde yağmurun düşmesi anlamına gelmektedir.
Karayolları Trafik Yönetmeliği, kış lastiği zorunluluğunu belirli tarih aralıklarına bağlamaktadır. KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) verilerine göre Bolu Dağı geçidi, Türkiye’de yılda en fazla kış kapanması yaşanan güzergâhların başında gelmektedir. Yasa minimum diyor ama doğru zaman ekim sonu ile kasım başıdır; geçit üzerinde hava bu tarihten önce değişebilmektedir.
Şehir içinde ise tablo farklıdır. Bolu merkezin yolları TEM’e kıyasla daha korunaklıdır; ancak sabah erken saatlerde buzlanma, özellikle köprü üstleri ve gölge kalan kavşaklarda sürpriz yaratmaktadır. İstanbul veya İzmir sürücüsünün alışık olmadığı bu geçiş dönemi koşulları, Bolu’ya özgü bir lastik stratejisi gerektirmektedir.
Tezgâh başında sık duyduğumuz şudur: “Aralık’a kadar bekleyeyim.” Oysa Bolu Dağı’nda kasım başında -3 derece ölçülmüş günler kayıtlardadır. Yaz lastiği 7 derecenin altında sertleşmeye başlamaktadır; geçitte bu eşik çok daha erken aşılmaktadır.
Kış lastiği seçerken hangi sertifika ve özellikler belirleyicidir?
Kış lastiği seçiminde iki farklı işaret karşıya çıkmaktadır: M+S (Mud and Snow / çamur ve kar) ve 3PMSF (Three-Peak Mountain Snowflake / üç tepeli dağ ve kar tanesi) sertifikası. Bu ikisi arasındaki fark, Bolu gibi gerçek dağ geçidi olan bir güzergâhta son derece belirgindir.
M+S işareti, üreticinin kendi tanımladığı bir etikettir; standart bir test prosedürüne tabi değildir. 3PMSF sertifikası ise ETRTO (Avrupa Lastik ve Jant Teknik Organizasyonu) standartlarına göre bağımsız laboratuvarda ölçülen kar tutunması testini geçmiş lastiğe verilmektedir. ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club / Almanya Otomobil Kulübü) her yıl yayımladığı lastik testlerinde 3PMSF sertifikalı lastikler ile sadece M+S etiketli lastikler arasında ıslak karda fren mesafesinde 4 ila 7 metrelik fark ölçmüştür. Bolu Dağı’nda o fark hayatı kaybetmekle kazanmak arasındaki sınırdır.
Lastjant olarak müşterilerimize şunu söylüyoruz: Bolu geçidini düzenli kullanan bir sürücü için 3PMSF sertifikası pazarlık konusu değildir.
Lamel yoğunluğu ve silika karışımı: neden önemlidir?
Kış lastiğinin karı tutması, diş deseninin dışında lamel (lastiğin yüzeyindeki ince çentikler) yoğunluğuyla da doğrudan ilişkilidir. Lamel sayısı arttıkça soğuk ve ıslak zeminde tutuş artmaktadır. Silika karışımı ise lastiğin düşük sıcaklıklarda esnekliğini koruyarak yol yüzeyiyle temas alanını sabit tutmaktadır. Petlas ve Lassa gibi yerli üreticiler, son nesil kış lastiklerinde bu iki teknolojiyi birlikte kullanmaktadır; TÜV (Technischer Überwachungs-Verein / Teknik Denetim Birliği) onaylı test süreçlerinden geçen bu lastikler Bolu koşulları için uygun bir seçenek oluşturmaktadır.
AB enerji etiketi: Bolu’da hangi sınıf tercih edilmeli?
AB enerji etiketi üç parametre göstermektedir: yakıt verimliliği, ıslak tutuş ve dış gürültü. Bolu gibi nemli ve eğimli bir coğrafyada ıslak tutuş sınıfının A veya B olması öncelikli tercihtir. C sınıfı ıslak tutuş, yüzde sekizlik rampada ıslak zeminde frenleme mesafesini ölçülebilir biçimde uzatmaktadır. Yakıt sınıfı ise ikincil öneme sahiptir; uzun vadede tasarruf sağlasa da güvenlik açısından ıslak tutuşun önünde değildir.
Yaz lastiği seçiminde Bolu koşulları neleri gerektiriyor?
Bolu yazı, İzmir veya Antalya gibi kurak değildir. Haziran-ağustos döneminde bile ani yağış sıklığı yüksektir. Bu nedenle yaz lastiğinde aquaplaning (su üstünde kayma) direnci belirleyici bir kriter olmaktadır.
Aquaplaning direnci, lastik diş kanallarının su tahliye kapasitesiyle ölçülmektedir. Yasal diş derinliği sınırı 1,6 mm olarak belirlenmiştir; ancak 3 mm’nin altına düşmüş bir yaz lastiği ıslak zeminde tahliye kapasitesini ciddi ölçüde yitirmektedir. Sıfır lastiğin diş derinliği 8-9 mm arasındadır; 3 mm’de değiştirmek hem yasal sınırın çok üzerindedir hem de gerçek fiziksel sınırdan önce hareket etmek anlamına gelmektedir.
Lastjant’a uğrayan bir müşterimiz geçen temmuzda Bolu-Ankara güzergâhını düzenli kullandığını, lastiklerinin görsel olarak “iyi göründüğünü” söylemişti. Diş derinliği ölçüldüğünde 2,8 mm çıktı. Islak zeminde o lastiğin tahliye kapasitesi neredeyse tükenmişti. Tahminden çıkıp ölçülebilir bir karara dönüşmektedir işte tam burada.
TWI (Tread Wear Indicator / aşınma göstergesi) işaretleri, lastiğin diş kanallarına yerleştirilmiş 1,6 mm yüksekliğindeki küçük bloklardır. Bu bloklar yüzeyle aynı hizaya geldiğinde lastik yasal aşınma sınırına ulaşmıştır. Yaz lastiği için önerilen değişim eşiği ise 3 mm’dir; TWI görünür olmadan önce harekete geçilmelidir.
Dört mevsim lastik Bolu için yeterli midir?
Bu soruyu çok sık duyuyoruz. Özellikle yılda birkaç kez Bolu geçidini kullanan İstanbul veya Ankara sürücüleri dört mevsim lastiği cazip bulmaktadır. Cevap, kullanım profiline bağlıdır; ama kafadan uydurmak söz konusu değildir.
Dört mevsim lastikler, 3PMSF sertifikası taşıyorlarsa yasal kış lastiği zorunluluğunu karşılamaktadır. ADAC testlerinde dört mevsim lastikler, özellikle -5 derecenin altında, özel kış lastiklerine kıyasla ıslak karda fren mesafesinde 5-9 metre daha uzun ölçülmüştür. Bolu Dağı’nda kış aylarında bu sıcaklık değerleri sıradan bir gündür.
Bolu merkezde ikamet eden ve geçidi çok nadir kullanan bir sürücü için dört mevsim lastik mantıklı bir uzlaşıdır. Geçidi haftalık kullanan veya Bolu’dan Erzurum yönüne uzanan güzergâhlarda yolculuk yapan sürücüler için ise gerçek kış lastiği tercih edilmelidir.
Lastik ölçüsünü doğru seçmek: Bolu koşullarında ölçü değiştirme
Bazı sürücüler kış lastiğine geçerken bir ölçü dar ya da küçük lastik seçmeyi düşünmektedir. Gerekçe genellikle “dar lastik karda daha iyi tutar” şeklindedir. Bu doğruluk payı olan ama bağlamı eksik bir bilgidir.
ETRTO standartlarına göre lastik genişliği ile jant uyumu belirli tolerans aralıklarında kalmak zorundadır. 205/55 R16 91V gibi bir ölçü kodunda ilk sayı olan 205, lastiğin milimetre cinsinden genişliğini ifade etmektedir. 55, kesit yüksekliğinin genişliğe oranıdır. R16 jant çapını, 91 yük endeksini (615 kg), V ise maksimum hız sınıfını göstermektedir. Yük endeksi aracın kılavuzunda belirtilen minimum değerin altına düşürülmemelidir; bu değer araç üreticisinin belirlediği bir güvenlik sınırıdır.
Kış lastiğinde bir ölçü daraltmak, dar ama derin diş deseniyle teorik olarak kar tutunmasını artırabilir; ancak yük kapasitesini ve yol tutuşunu etkileyen diğer parametrelerin dengesi bozulabilmektedir. Bu kararı yetkili bir noktada ölçüm yaparak vermek gerekmektedir.
DOT kodu: lastiğin yaşı Bolu koşullarında neden belirleyicidir?
DOT kodu, lastiğin yan yüzeyinde yer alan ve üretim tarihini içeren bir standarttır. Kodun son dört hanesi, lastiğin hangi hafta ve yılda üretildiğini göstermektedir. Örneğin “3219” kodu, 2019 yılının 32. haftasında üretildiğini ifade etmektedir.
Lastik kauçuğu zamanla sertleşmektedir. Doğru saklama koşullarında lastik raf ömrü 8-10 yıl olarak belirtilmektedir; ancak Bolu gibi düşük sıcaklık ve yüksek nem koşullarında kullanılan bir lastik, 5-6 yılın üzerinde görünürde iyi olsa bile elastikiyetini yitirmiş olabilmektedir. Girişteki müşterimizin 2019 DOT kodlu lastiği bu nedenle sadece diş derinliği değil, malzeme yaşı açısından da sorgulanmalıydı.
Tezgâh başında sık duyduğumuz şudur: “Dişi var daha, neden değiştireyim?” Diş derinliği tek ölçüt değildir. DOT kodu ve yüzey çatlakları birlikte değerlendirilmelidir.
Bolu için pratik lastik seçimi: hangi profil hangi sürücüye uygun?
Tüm bu değişkenler bir araya geldiğinde üç farklı sürücü profilinden söz etmek mümkündür.
Birinci profil, Bolu’da ikamet eden ve geçidi düzenli kullanan sürücüdür. Bu sürücü için yıllık iki kez lastik değişimi, yani ayrı kış ve yaz lastiği seti, hem güvenlik hem de uzun vadeli maliyet açısından en rasyonel seçenektir. Kış lastiğinde 3PMSF sertifikası ve ıslak tutuşta AB enerji etiketi A veya B sınıfı belirleyici kriter olmalıdır.
İkinci profil, İstanbul veya Ankara’dan ara sıra Bolu geçidini kullanan sürücüdür. Bu sürücü için 3PMSF sertifikalı dört mevsim lastik, ekim ayından mart ayına kadar geçit güzergâhında makul bir güvenlik sağlamaktadır. Ancak Erzurum veya Kars gibi sert kış şehirlerine uzanan yolculuklar planlanıyorsa bu uzlaşı yeterli olmamaktadır.
Üçüncü profil, ticari araç veya ağır yük taşıyan sürücüdür. Bu profil için yük endeksi ve XL (Extra Load / güçlendirilmiş yapı) sınıfı lastik tercihi, standart lastiğe kıyasla yük kapasitesini ve stabiliteyi doğrudan etkilemektedir.
Lastjant deneyimimizde gözlemlediğimiz şudur: Bolu geçidinde yaşanan olayların büyük çoğunluğu, mevsime uygun lastik kullanmayan araçlarla ilişkilidir. Bu verinin kaynağı saha gözlemimizdir; istatistik değil, tekrarlayan bir örüntüdür.
Lastik basıncı ve TPMS: Bolu’nun yüksek irtifasında göz ardı edilen detay
Bolu Dağı geçidinde 1 000 metre rakıma çıkıldığında atmosfer basıncı düşmektedir. Bu durum lastik iç basıncını doğrudan etkilememektedir; ancak soğuk hava sıcaklığı her 10 derece düşüşte lastik basıncını yaklaşık 0,1-0,2 bar azaltmaktadır. Şehir merkezinde 2,4 bar şişirilmiş bir lastik, geçidin soğuk havasında 2,1-2,2 bar’a düşebilmektedir.
TPMS (Tire Pressure Monitoring System / Lastik Basınç İzleme Sistemi) bu değişimi takip etmektedir; ancak uyarı eşiği genellikle yüzde 25 basınç kaybında devreye girmektedir. Yani 0,2 bar’lık düşüş TPMS uyarısı vermeden geçebilmektedir. Araç üreticisinin belirttiği soğuk lastik basıncı değerini, Bolu yolculuğu öncesinde kontrol etmek gerekmektedir.
Bir sonraki rehberde Erzurum gibi sert kış şehirlerinde hangi kış lastiği daha güvenli? sorusunu açacağız; Bolu’nun ötesinde -20 dereceye inen koşullarda lastik seçimi bambaşka parametreler gerektirmektedir.
